Musavat.az
Musavat.az




Müsavat » Xeberler» Xeber

VƏHDƏTİN HƏQİQƏTİ – HƏQİQƏTİN VƏHDƏTİ

29 Eylül 2016

1:40 pm


29/09/2016 [17:37]: xeber –
(Memarlıq üzrə flsəfə
doktoru Qadir Əliyevin “Başlanğıcların başlanğıcı; Naxçıvan-Marağa memarlıq
formalarının mahiyyəti” adlı əsərinə qısa şərh)

 

İnformasiya əsrində
yaşayırıq. İnformasiya formanın daxili görüntüsüdür. Buna görə də formasiya,
informasiya, deformasiya, reformasiya problemləri bütün elm sahələri üçün
birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir və etməlidir. Biz bu problemləri öyrənən
elmi formalogiya – forma haqqında elm adlandıra bilərik. Forma özündə bütün
idrak obyektlərini vəhdətə gətirən elmi-fəlsəfi anlayış kimi həm təbiət, həm dəqiq,
həm də humanitar elm sahələri üçün ortaq problemdir. Beləliklə də, formanın
universallığından istənilən elm sahəsində bu problemlərə həsr olunmuş əsərlərin
meydana çıxması təbiidir.

Qurani-Kərimdə Allah-təala
Özünün “ən gözəl qaynaqçı” olduğunu bəyan etmişdir. Bu, o deməkdir ki, Allah
yaratdığı hər şeyi və bu şeylərin mövcudluq yollarını bir-birinə qaynaq
etmişdir. “Qaynaq”-varlıqların bir-biri ilə xarici əlaqəsi – “vəhdət” anlayışı
ilə ifadə olunur. Təcrübə sübut edir ki, kainatda təklikdə və başqa varlıqlarla
xarici vəhdətdən kənarda heç bir mövcudluq yoxdur və mövcud ola bilməz. Vəhdətdən
kənar və təklikdə varlıq sifətləri yalnız bu dünya ilə əksilik təşkil edən
metafizik aləmə və həmin aləmi təşkil edən bilinməyən varlıqlara aıddir. Vəhdətin
zəruriliyi təsdiq edir ki, bütün varlıqlar bir və eyni başlanğıcdan –
başlanğıcların başlanğıcından yaranmışdır. Vəhdət dünyanı və onun idrakını
sistemləşdirir, başqa sözlə, ilahi əndazəyə salır.

Bəs vəhdət haradan və necə
aşkarlana bilər?

Fəlsəfənin aşkarladığı ən
ümumi qanunauyuğunluqlardan biri təcrübəyə daxil olan idrak obyektləri və bizim
idrakımızın tabe olduğu “əksiliklərin vəhdəti və mübarizəsi qanunu” adlanır. Bu
qanundan aydın olur ki, bir-biri ilə əksilik təşkil edən heç bir varlıq
ayrılıqda öz əksiliyi ilə rabitəsiz mövcud deyildir və bütün mövcudluqlar
mövcudolma üçün bir-biri ilə xariçi vəhdət təşkil etməyə məcburdur.

Xarici vəhdət təsadüfi vəhdətdir.
Belə vəhdətin tabe olduğu qanunlar sinergetikdir. Təsadüf-zərurət əlaqəsinə görə,
təsadüfi vəhdət zəruri vəhdətlə – batini vəhdətlə əlaqədədir. Zərurəti olmayan
heç bir hal təsadüfə görə təzahür etmir. Əgər təsadüfi vəhdət görünən dünyanı təşkil
edirsə, zəruri vəhdət görünməyən dünyanı, dini ifadə ilə adlandırsaq, batini və
idraki prosesləri, onların təzahürləri arasındakı əlaqəni təşkil edir. Zahiri vəhdətin
ayrı-ayrı mövcudluqları əlaqələndirməsinin əksinə olaraq, daxili vəhdət bir
şeyin tərkib hissələri və tamının hissələrinin əlaqəsini təmin edir. Daxili vəhdətdən
mövcudluq, xarici vəhdətdən mövcud olma meydana çıxır. Daxili vəhdət maddələrin
tərkib və kristal quruluşlarını, onların görünən konkret, görünməyən mücərrəd
struktur quruluşlarını meydana çıxarır.

İnsan idrakı təcrübədə
mövcud varlıqları özündə refleksiya etdiyindən, təfəkkürdə zahiri vəhdət təsvirləri,
obrazları, batini vəhdət ideyaları, obrazlarla ideyalar vəhdətdə təsəvvürləri
yaradır. Təsvir bədii təfəkkürün, təsəvvür yaradıcı, qurucu, konstruktiv təfəkkürün
işidir. Buradan da belə bir sual meydana çıxır: təsvirlə (təbiət təsvirləri və
yaradıcı təsvir) təsəvvürün (şeylərin mahiyyəti ilə onların dərk olunan həqiqətləri)
arasında nə kimi əlaqə vardr?

Bunu biz forma-mahiyyət əlaqəsi
kimi də adlandıra bilərik. Bu məsələ elmlə incəsənətin əlaqəsi məsələsini
aktuallaşdırmış, elmdə və fəlsəfədə zaman-zaman aktual tədqiqat obyektinə
çevrilmişdir.

Orta əsrlər
soxalastikasından sonrarakı dövrdə dinin dövlətdən ayrılması nəticəsində dini
bilgilərə paralel elmi bilgilər meydana çıxmağa başlamış, idrak və onun təzahürləri
daha çox əksiliklərin tərəflərinin öyrənilməsinə cəhd etmiş və bu istiqamətdə bəşəriyyət
nəhəng elmi nailiyyətlər əldə etmişdir. Əksiliklərin tərəflərini ayrı-ayrılıqda
idrakı dinin elmdən, elmin sənətdən, sənətin cəmiyyətdən, cəmiyyətin təbiətdən
– yer coğrafiyasindan ayrılmasına gətirib çıxarmışdır. Hansı ki, bu proses
daxili və xarici vəhdətin inkarına paralel inkişaf etmişdir. Bu cür idrak o dərəcəyədək
inkişaf etmişdir ki, çox vaxt əksiliklərin bir-biri ilə vəhdəti görünməz və dərkedilməz
olmuş, nəticədə tədqiqat obyektindən kənarda qalmış, idrakın təzahürləri
arasında barışmazlıq meydana çıxmışdır. Bununla da həqiqətin tam kimi idrakı mümkünsüz
olmuşdur. Dərk edilən istənilən həqiqət isə həqiqətin özü yox, onun bir
fraqmentindən ibarət olmuşdur. Bu isə yaradılışın məqsədinin və istiqamətinin
idrak edilməsinə mane olmuşdur. Buradan da fəlsəfəyə hakim olan məlum “Həqiqət
mütləq, onun idrakı nisbidir” tezisi meydana çıxmışdır.

Həqiətin nisbi idrakı nəticəsində
elm dini, din elmi, qarşılıqlı olaraq inkar etmiş, empirik və nəzəri bilgilər fəlsəfəni
sıxışdırıb, az qala sıradan çıxarmış, bədii təfəkkürün təzahürləri yaradıcı təfəkkürün
təzahürləri ilə rabitəsini itirmiş – incəsənət elmdən ayrılmışdır. Artıq bu
proses insan idrakını böhrana salmağa başladığından, XİX əsrin ortalarından
etibarən dünyanın qabaqcıl fikir sahibləri yeni dövrdə həqiqətin aşkarlanması
üçün əksiliklərin mübarizəsi əsasında yox, onların vəhdəti əsasında idrak edilməsi
məsələsini ciddi problem kimi ortalığa çıxarmışlar. Bu istiqamətdə doğulan yeni
ideyalardan biri də ensklopedik elmlərin yaradılması ideyasıdır.

Ensklopedik elm – fakultətiv
elmlərdən (ayrı-ayrı elm sahələri) fərqli olaraq nisbi-hissəvi həqiqəti yox,
tam həqiqəti – vəhdətin həqiqətindən obyekti idrak edir. Hansı ki, əldə edilən
elmi nəticələr özündə tamamlanmış kamil dünyagörüşü formalaşmasına yardımçı
olur.

Əslində, “həqiqətin vəhdəti”
ideyası təzə ideya deyil. Min illər bundan öncə metafiziklər nisbi həqiqətin məhz
vahid tək bir mütləq həqiqətdən meydana çıxdığını iddi etmiş və buna görə mütləq
həqiqəti -nisbi həqiqətin bütün dərəcələrinin başlanğıcını aşkarlamağa cəhd
etmişlər. Qurani-Kərimdə Allah-təala Özünü “tək və cütün sahibi” kimi insanlara
aşkarlayır. Tək və cüt – təkin bir-birinə əks iki yerə ayrılması ilə cütləri
yaratmasına işarə edir. Təbiətdə hissəciklər mənfi və müsbətə, elementlər metal
və qeyri-metallara, maddələr qələvi-turşu və duzlara, canlılar erkək və dişiyə,
insanlar kişi və qadına ayrılır. Eləcə də idrak prosesi bir-birinə əksilik təşkil
edən düşüncə və yaradıcılığa, buna uyğun elm və sənətə, tək və cütün idrakından
həmin proseslərin təzahürləri rasional və irrasional ədədlər, sait və samit hərflər,
qavrayışda obraz və ideyalar, düşüncədə təsəvvür və təsvirlər, dəyərlər xeyir və
şərə, yaradıcılıq vizual və verbal simvollaşdırmaya ayrılır. Hansı ki, vizual
simvollar sistemindən təsviri sənət, verbal simvollar sistemindən musiqi sənəti
meydana çıxır.

Buradan aydın olur ki, əslində
sənət elmlə bir tamdan ayrılmış, bir-biri ilə əksilik təşkil edən idrak təzahüridir
və məhz təkin cütə bölünməsi nəticəsində meydana çıxmışlar. Buradan da elmlə sənətin
vəhdəti, yəni hər ikisinin bir və eyni başlanğısı olduğu sübut olunur.
Başlanğıcların başlanğıcı haqqında biliklər bir sistem şəklində metafizikanı təşkil
edir.

Metafizika – mifologiyadan
sonra, fəlsəfədən əvvəl meydana çıxan ictimai şüur formasıdır. Antik dövrün
metafiziklərinin görüşləri çox sadə ideyalara əsaslanmışdır. Belə ki, onlar
başlanğıcların başlanğıcı kimi ya hər şeydə olan bir şeyi – suyu, ya hər şeyi məhv
edən şeyi – odu, ya hər yerdə olan şeyi – havanı və ya hər zaman olan şeyi –
toprağı əsas götürmüşlər. Klassik metafizika başlanğıcın başlanğıcını bu
dünyada axtardığından, onların ideyaları tənqidə dözə bilməmişdir. Buna görə,
antik dövrdə metafiziklər öz dövrünün dini tərəfindən təqib olunmuş, onlardan bəziləri
Sokrat kimi edama məhkum edilmişdir. Bundan uzun əsrlər sonra orta əsr fəlsəfəsi
metafizikanı cəfəngiyyat və xürafat kimi qəbul etmiş və həqiqətin idrakında
metafizik bilgilərə əhəmiyyət verməmişdir.

Fəlsəfənin inkişafının zirvəsində
səmavi dinlər meydana çıxmış və vəhy olunan bilgilər yenidən başlanğıcların
başlanğıcı haqqında bilgilər vermişdir. Bu bilgilər metafizik bilgilərdən
onunla fərqlənir ki, metafiziklər – bu dünyadan görünən və bilinənləri, din –
görünməyən və bilinməyənləri başlanğıcların başlanğıcı kimi bəyan edir. Bilinməyənlər
təcrübəyə daxil olmadığından, bütün təcrübi biliklər və bu biliklərə istinad edən
fəlsəfə, məsələn, materializm dini və dinlə birlikdə başlanğıcların başlanğıcı
ideyasını inkar etməyə başlamışdır.

Yalnız İ.Kant özünün
transendatal fəlsəfəsində yenidən metafizikaya qayıtmış və metafizik bilgilərin
aşkarlanması haqqında mükəmməl təlim yaratmışdır. Kantı dinlə elmi vəhdətə gətirməyə
çalışan ilk folosof kimi qəbul etmək olar. Müasir dövrdə aktuallıq kəsb edən
ensklopedik elm ideayası da əslində metafizik əsasda həqiqətin öyrənilməsini tələb
edir.

Ensklopedik elmin vəzifəsi
dinlə elmi, elmlə sənəti, fəlsəfə ilə empirik bilgiləri, nəzəriyyə ilə təcrübənin
vəhdətindən mütləq həqiqəti aşkarlamaqdan ibarətdir. Bunun üçün emanasiya və təkamül
prosesinə – həqiqətin nisbiləşmə və formanın təkmilləşmə, mütləqləşmə prosesinə
əks istiqamətdə mühakimə yürütmək tələb olunur.

Təkamül mükəmməl formanın –
son şeyin – idrak obyektinin meydana çıxması ilə başa çatdığından, təkamülə əks
proses formanın idrakından başlamağı tələb, mütləq həqiqətin idrakı təfəkkürdə
obrazların – mücərrəd formaların yaranması qanunayğunluqlarını öyrənməyi tələb
edir.

Memarlıq mücərrəd formanın
konkretləşdirilməsindən ibarət yaradıcılıq prosesi olduğundan, ensklopedik elm
bütünlükdə formasiya, deformasiya və reformasiya proseslərini anlamaq üçün
memarlıq elminin yeni müstəviyə çıxarılmasını şərtləndirir.

Ensklopedik elmin obyekti
ayrılıqda nə cisim, nə can, nə də ruh -şəxsiyyət ola bilər. Ensklopedik elm
cismin, ruhun və canın başlanğıcının həqiqətini öyrənməklə, insan idrakı
qarşısında yeni üfüqlər aça bilər.

 Dünyada bu istiqamətdə bir çox ciddi tədqiqat əsərləri
yaranmaqdadır. Məsələn, Mozun tarixlə psixologiyanın, Brodelin iqtisadiyyatla təsviri
sənətin, Mamfordun tarixlə istehsalın, Hildebrandın fəlsəfə ilə kommunikasiyanın
əlaqələrinə həsr etdikləri əsərlər xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Son illər daha çox alim
idrak obyektlərinin vəhdətindən idrakın təzahürlərinin vəhdəti əsasında həqiqətin
öyrənilməsinə cəhd etməyə başlamışdır. Azərbaycanda bu istiqamətdə atılan ilk
addımlar mərhum akademik Azad Mirzəcanzadəyə və İ.Ələkbərova məxsusdur. A.Mirzəcənzadə
özünün “Təhsilin humanistləşdirilməsi” kitabını humanitir elmlərlə dəqiq elmlərin
vəhdətinə həsr etmiş və bu probmlemi çözmək istiqamətində ciddi nəticələr əldə
etmişdir. İ.Ələkbərov orta məktəb uşaqları üçün yazdığı kitabında riyaziyyatın
bədii təsvirlərlə öyrədilməsi problemini – riyaziyyatla ədəbiyyatın vəhdəti
problemini həll etmyə cəhd göstərmişdir.

Bu istiqamətdəki tədqiqatlara
öz töhvəsini verən alimlərdən biri də Naxçıvan Dövlət Universitetində Memarlıq
kafedrasının müdiri, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru Qadir Əliyevdir.
Periferiyada fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Q.Əliyev dünya elminin avanqardları
ilə bir sırada qlobal tədqiqatlar aparmaqla təbiət, tarix, din, elm, fəlsəfə və
sənətin – memarlığın vəhdəti probleminə həsr etdiyi Naxçıvan-Marağa memarlığı
haqqındakı tədqiqatları ensklopedik elm sahəsində ciddi iddia ilə çıxış edir.

Əslində, idrakın ayrı-ayrv təzahürləri
eyni bir həqiqətin müxtəlif simvollarla ifadə edilməsindən ibarətdir. Buna görə
də, bunun əksinə, bir simvolik ifadədən digər simvolik ifadəyə keçidin
qanunlarını aşkarlamaqla, istənilən idrak məhsulundan başqa idrak obyektlərinin
mahiyyətini bir və eyni həqiqət kimi idrak etmək mümkündür. Bu da insanlığın tədqiqat
imkanlarını nəhəng ölçülərdə genişləndirir, tədqiqat üçün əlçatar olan obyektdən
zaman, məkan və imkan baxımından əlçatmaz obyektlərin tabe olduğu
qanunauyğunluqları – gizli bilgiləri aşkarlamağa imkan verir. Əslində, bu, ilahi
üsuldur, hansı ki, Qurani-Kərimdə “təfsir” adlanır.

Təfsir – bir cümlənin mənasının
başqa bir cümlədən aşkarlanması üsuludur. Buna uyğun bir əsərdən və obyektdən
başqa bir əsərin və ya obyektin həqiqətini aşkarlamaq da elmi təfsir üsulu kimi
adlandırmaq olar. Q.Əliyev məhz öz monoqrafiyasında elmi təfsir üsulundan
istifadə etmiş memarlığın tabe olduğu qanunauyğunluqları təbiət, cəmiyyət, elm,
din və s. kimi idrak sahələrindən aşkarlamağa cəhd etmişdir.

 II HİSSƏ

 (Memarlıq üzrə flsəfə doktoru Qadir Əliyevin
“Başlanğıcların başlanğıcı; Naxçıvan-Marağa memarlıq formalarının mahiyyəti”
adlı əsərinə qısa şərh)

Qadir Əliyev öz
monoqrafiyasında sənəti belə təyin edir: “Sənət, ümumiyyətlə mədəniyyət, cəmiyyətin
inkişaf müddəti ərzində meydana gətirdiyi bütün maddi və mənəvi dəyərlərinin,
süverenliyinin ölçüsünü göstərən vasitələrin bütünüdür”.

Bu təyin bütünlükdə
yaradacılıq və azadlıq problemini ön plana çəkir və sənətin (o cümlədən elmin)
azad insan təfəkkürünün məhsulu olduğunu sübut edir. Məhz buna görə, sənət və
elm cəmiyyətlərin azadlıq dövrlərində çiçəklənir və əksinə cəmiyyətlər asılılıq
vəziyyətinə keçdikdə sənət də, elm də ölür. Cəmiyyət cahilliyyə dövrünə
qayıdır.

Nobel mükafatçısı, məşhur
iqtisadçı A.Fon Xayek də azadlığı “öz nadanlığını dərk etmək” kimi təyin etməklə,
bir daha azadlıqla maarifin və biliklənmənin əlaqəsinə diqqəti çəkmişdir.

Təbii ki, cəmiyyətin
inkişafi həm də xalqın məskunlaşdığı coğrafiyanın şərtləri ilə təbii şəkildə məhdudlaşdırılmışdır.
Buradan da təbiətin cəmiyyətin azadlıq ölçüsü olduğu aydın olur. Məhz buna görə,
kasıb coğrafi ərazilərdə sənət və elm inkişaf edə bilməmişdir.

Q.Əliyev bu haqda belə nəticəyə
gəlir: “Mədəniyyətlərin yaranması, içində yaşanılan coğrafiyanın xüsusiyyətləri,
insanların ehtiyacları və təbiəti ilə əlaqəli, doğum, ölüm və ölümdən sonrakı həyatla
əlaqəli inanclar əhəmiyətli bir faktordur”. Müəllifin bu mühakiməsi əslində məskunlaşma
problemi ilə sənət və elm arasındakı əlaqəyə aydınlıq gətirir. Coğrafiya məskunlaşmanın
həcmini, xaraktertini və tempini müəyyən edir. Mədəniyyət də məhz buna görə
coğrafi ərazinin xalqlar tərəfindən məskunlaşdırılması prosesindən meydana
çıxır. Coğrafiya insanlara yalnız onların maddi tələbatlarını ödəyən şeylər
vermir, həm də “onların mənəvi tələbatlarını təmin edir”. Buna görə də gözəl mənzərəli
ərazilərdə yüksək sənət əsərləri meydana çıxır. Coğrafiyanın elmin və sənətin
inkişafinda müstəsna rol oynaması coğrafiyanın əksiliyinin bilgilərinin də sənət
və elmin inkişafina təsirini təsdiq edir. Hansı ki, o biri dünya, axirət və ya
paralel kosmos anlayışları ilə ifadə edilən “ölümdən sonrakı həyatın davam
etdiyi aləm” kimi təsəvvürə gəlir. Buradan da axirət haqqında elmi və təsviri
bilgilərin meyadana çıxmasının yer coğrafiyası ilə bağlı olduğu aydın olur. Beləliklə
də biz həqiqətin konvensiyasını – dövretməsi prosesini aşkarlayırıq.

Həqiqət başlanğıcların
başlanğıcından başlanğıclara – təbiətə -coğrafiyaya, oradan cəmiyyətə, cəmiyyətdən
şəxsiyyətə, şəxsiyyətdən yaradıcılıqla yenidən təbiətə qayıdaraq taksisi mədəni
mühüti meydana çıxarır.

Taksis – həqiqətin hərəkətdən
qaldığı son mənzildir.

Taksis – insan əli ilə
yaradılmış erotlardan, daldalanacaq və sığınacaq yerlərindən, alət və
silahlardan, kommunikasiya vasitələrindən və onların bədii təsvirlərindən ibarətdir.

Q.Əliyev öz monoqrafiyasında
sənətlə cəmiyyətin əlaqəsi haqqında yazır: “Sənət cəmiyyətin yüksəlişi illərində
inkişaf edib, tənəzzül zamanı böhran keçirib, cəmiyyət zəif olanda isə
unudulub”. Buradan da “tarix və sənət” əlaqəsinin araşdırılması zərurəti
meydana çıxır. Beləliklə, Q.Əliyevin monoqrafiyasını bir cümlə ilə ifadə etsək,
demək olar ki, bu monoqrafiya din-coğrafiya-cəmiyyət-şəxsiyyət-yaradıcılıq (təsviri
və elmi)-tarix əlaqəsinə həsr olunmuşdur.

Nə üçün Q.Əliyev özünün tədqiqatını
məhz başlanğıcların başlanğıcından başlamışdır? Bunun səbəbini müəllif özü belə
izah edir: “Heç bir elmi onun əsaslarını mənimsəmədən öyrənmək mümkün
deyildir”. Bura onu da əlavə etmək lazım gəlir ki, bir elm sahəsindən başqa elm
sahələri üçün əhəmiyyətli ideyaları aşkarlamaq məhz əsas haqqı bilgilərə yiyələnməyi
tələb edir. Başlanğıcların başlanğıcı varlıq növləri arasında “harmoniyanı” –
xarici çoxunluqda və vəhdətdə mövcud olmanı şərtləndirir. Buna görə də ölüm və
məhv olmanı harmoniyanın pozulması və mövcudluğun mövcudolmadan çıxması kimi təyin
etmək olar. Buradan da təbiətin, cəmiyyət və insanın mövcud olmasının
harmoniyasından başlanğıcların başlanğıcını və əksinə başlanğıcların
başlanğıcından insan təfəkkürünün müxtəlif təzahürləri və təbiətdə mövcud
olmanın harmoniyasının qanunlarını kəşf etmək mümkündür.VƏHDƏTİN HƏQİQƏTİ –

Fakultətiv elmlər varlığın və
idrakın harmoniyasını – vəhdətin qanunlarını öyrənmir. Buna görə də fakultətiv
elmlər insanlara bilik yox, informasiya verir.

İnformasiya – məlumat təşkil
olunmamış – formalaşmamış sadə bilgi fraqmentlərindən ibarətdir. İnsanların
çoxlu informasiyaya malik olması onların bilikli olmasına işarə etmir. Yalnız
malik olduğu informasiyadan əqli mühakimə prosesində bəlli ideyalar çıxaran
insanlar bilikli ola bilir. Buna görə də Q.Əliyev haqlı olaraq yazır:
“İnformasiya bolluğu zəkanın inkişafina dəlalət etmir”. Niyə? Buradan da aydın
olur ki, insan nə qədər məlumata malik olsa da, həmin məlumatlar arasındakı
harmoniyanı dərk etmədikcə biliklənə bilməz, bu da onun zəkasının inkişaf etməsinə
imkan verməz. Beləliklə, biz biliklənməni idrak subyektinin idrak obyekti ilə
harmoniya təşkil etməsi kimi təyin edə bilərik.

Bəs insanlar nə üçün məhz
fakultətiv elmlərə daha çox meyl etmişdir? Bu, insan təbiəti ilə bağlıdır. Bir
qayda olaraq insanların bütün fəaliyyəti onların maraq və təlabatlarının ödənməsinə
– mənfəət götürməsinə tabe olur. Maraq və tələbatlar indivudal olduğundan bu
cür idrak yalnız xüsusi və orjinal bilgilər əldə etməyə meyl edir. Bu da insanı
mütləq həqiqətin idrakından uzaqlaşdırır.

Mütləq həqiqət insanlara
birbaşa mənfəət gətirmədiyindən nəzəriyyələşmə, fəlsəfə və dini bilgilər yalnız
azlıq üçün düşüncə predmetinə çevrilir.

Həqiqətin fakultələrə
ayrılmasına uyğun məntiq – idrakın qanunauyuğunluqları da müvafiq məntiq
üsullarına ayrılmışdır. Hər bir məntiq üsulu yalnız özünə xas həqiqəti ortalığa
çıxarmışdır, hansı ki, başqa məntiq üsulları ilə doğruluğu şübhə altına
alınmışdır. Q.Əliyev bu problemi çox aydın şəkildə belə ifadə edir: “Hər bir
növ mühakimənin özünün digər növ mühakimənin dərketmə üsulundan fərqli olan
xüsusi dərketmə üsulu vardır. Bu səbəbdəndir ki, tədqiqatla məşğul olan
insanların bir qismi yanlış fikrlərə düşmüşlər. Çünki bunların bəziləri
inandırmaq vərdişi ilə, bəziləri hər şeyi bədii formada ifadə etmək vərdişi ilə,
üçüncüləri digərlərinin məlumatlarına istinad etmək vərdişi ilə, dördüncü öz
hisslərinə güvənmək vərdişi ilə, beşinci isə dərketmə predmetləri arasında dəqiq
fərqləri lazımınca qiymətləndirmədən, ancaq dəlil və sübut gətirmək vərdişi ilə
hərəkət edirlər”. Q.Əliyevin bu fikrləri başqa bir formada Frensis Bekonun
“ağlın inkişafinın qarşısını kəsən maneələr” haqqındakı məşhur fikirləri ilə səsləşir.
Buradan sual doğur. Bəs, Q.Əliyev özü hansı vərdişlə bu monoqrafiyanı
yazmışdır? Q.Əliyev yazır: “Bütün problemlərin həllində, o cümlədən elmi
araşdırmalar zamanı ikiölçülü müstəvidən üçüncü müstəviyə keçmək çətindir, bu,
araşdırıcıdan xüsusi bacarıq və vərdiş tələb olunur… Araşdırma zamanı
problemin həllində ənənəvi üsul olan “zahiri” düşünçə tərzi ilə deyil, “batini
aləmi” tanımaqla, “əsas qaynağa istinad etməklə yanaşmağa çalışmışıq”.

Q.Əliyev “batini aləmin”
tabe olduğu qanunu “harmoniya qanunu” adlandırır. Harmaniya – müxtəlif formalı
mövcudluqlar və onların hərəkəti zamanı ümumi nizamın qorunması hadisəsindən
ibarətdir. Başqa sözlə, harmoniya antixaos qanunu kimi təsəvvür oluna bilər.
Kainati, təbiəti, cəmiyyəti, xalqı, insanı və idrak təzahürlərini – elmi, sənəti,
dini, əməyi və s. xaosdan qoruyan tək bir qanunu biz harmoniya qanunu adlandıra
bilərik. Buna görə də yalan heç bir həqiqətlə harmoniya təşkil etmir və buna
görə də asanlıqla inkar olunur.

Harmoniya qanunu bir idrak
formasından başqa idrak formalarına keçməyə, bir varlıqdan başqa varlıqların
mahiyyətinə nüfuz etməyə, bir əqli hökmdən başqa əqli hokmə keçməyə imkan
verir. Bu üsul insanları istidlaldan – dəlillər əsasında sübut etmədən azad
edir. Məntiq elmində istidlal birbaşa məntiq üsulu adlanır, hansı ki, təcrübədə
konkret idrak obyektinin əlamətləri əsasında sübutetmə üsulu kimi təyin
edilmişdir. Dəlil əsasında sübutetmə insan ağılının dərinliyə və uzaqlığına
inkişafını məhdudlaşdırır, onu yaxın görən və səthi -zahiri dərk edən varlığa
çevırır. Elmi təfsir üsulu insanı bu məhdudiyyətdən azad edir. Dəlil ən sadə
ideyaya malik şeydir, hansı ki, doğruluğunu sübut etmək tələb olunmur. Bu, elmdə
aksioma adlanır. Buradan da dəlillərin eyniliyindən əqli hökmlərin eyniliyinə
çatmaq mümkün olur.

Dəlilsiz sübutetmə intutiv
idraka xas olub, batini aləmi – həm idrak obyektlərinin daxili görüntüsünü, həm
də dərk edən insan təfəkkürünü özündə ifadə edir. Buradan aydın olur ki, xarici
idrak obyektlərinin mahiyyətinin düşüncə prosesində idrak edilməsi onların təcrübədən
idrakından daha çox insani həqiqətə yaxınlaşdırır.

Təcrübə hissi idraka, düşüncə
intutiv idraka əsaslandığından, hissi təsir mühitdən keçdiyindən entropiyaya –
təhrifə, enerji itkisinə məruz qalır. Qurani-Kərimdə bu qanunauyuğunluq belə
bir ayə ilə ifadə olunmuşdur: “Hətta peyğəmbərlər Allahın vəhylərini insanlara
çatdırarkən şeytanlar onların sözlərinin arasına atırlar”. Kibernetika elmində
entropiyaedici faktorlar “Maksvel iblisləri” adlanır, hansı ki, bu iblislər
Qurani-Kərimdə şeytana aid edilən işləri görürlər. Buradan aydın olur ki, hissi
idrak entropiya dərəcəsinə uyğun mütləq həqiqəti idrak etməyə imkan vermir.
Buna görə də təcrübəyə əsaslanan idrak üçün mütləq həqiqət dərk olunmazdır.
Bunun əksinə, yaradıcılıq prosesində entropiya inkar olunur, çünki entropiya
qanununa görə, məlumat yaranma prosesində entropiya olunmur. Çünki yaranmada
keçmə istisna olduğundan, entropiya isə keçmədə baş verdiyindən, ideyaların
yaradılmasında həqiqətin entropiyası absurddur.

Din də məhz buna görə, ilahi
bilgiləri düşüncə prosesindən yox, yaradıcılıq prosesindən insanlara təqdim
edir. Beləliklə, yaradıcılıq mütləq həqiqətdən başlayır, elm mütləq həqiqətdə
başa çatır. Buradan aydın olur ki, heç bir fakultətiv elm mütləq həqiqət
haqqında məlumata malik ola bilməz və bunun əksinə bütün yaradıcılıq prosesləri
mütləq həqiqətdən başladığından onun haqqında bilik verə bilər.

III hissə

Təbiət və idrak bir və
eyni başlanğıca malikdir. Buradan da tək və cüt qanununa uyğun olaraq təbiətin
və idrakın başlanğıcını ən kiçik nəsnə kimi təsəvvür etmək olar. Biz bunu
“bağlanan nöqtə” sözü adlandıra bilərik. Bağlanan nöqtə bir-birinə əks iki cür
nöqtəyə – maddi və xəyali bağlanmayan nöqtəyə ayrılır. Maddi nöqtədən görünən
aləm, xəyali nöqtədən görünməyən təsəvvürlər aləmi meydana çıxır. Buradan da
görünən aləmin görünməyən təsviri, görünməyən təsvirlərdən görünən formaların
yaradılmasının mümkünlüyü aydın olur. Birinci elm, ikinci sənətin əsasını təşkil
edir.

Memarlıq məhz xəyali nöqtənin
hərəkətinin – sənətkarın təfəkküründəki metakinetikanın koqnitivlik prosesində
maddi nöqtənin hərəkətinə – kinematikaya, xalis formanın hərəkətliliyinə
keçirilməsindən meydana çıxmışdır. Hansı ki, profenomenlərdən ibarətdir.
Buradan da yaradıcılığı profenomenial hadisə adlandıra bilərik.

Profenomenlər metafizik təzahürlərdir.
Buna görə, yaradıcı şəxs Yaradıcı Varlığa oxşarlıq təşkil edir.

Q.Əlieyin monoqrafiyası xəyali
nöqtə ilə maddi nöqtənin hərəkətliliyindən metafizikadan fizikaya və əksinə
birindən digərinə keçidi araşdırmağa cəhd edir.

Buradan belə bir sual
meydana çıxır: nə üçün məhz memarlıq bu cür fundamental idrak problemini həll
etmək üçün əsas götürülmüşdür? Həqiqətin idrakı formadan başladığından, forma
ilə bağlı istənilən bilik başlanğıcların başlanğıcının idrakına yol açır.
Buradan da həndəsə və memarlığın həqiqətin idrakında və dünyanın, onu təşkil edən
şeylərin formalaşması haqqında biliklərin əldə edilməsində əhəmiyyəti önə
çıxır. Əslində, hər şeyi Yaradan Allah-təala Özü bir “memardır”, hansı ki, hər
bir şeyin forması Onun istəyini özündə ifadə edir. Memarlar da öz istəklərini
konkret formalarla ifadə edirlər. Buradan da insan yaradıcılığının ilahi
yaradılışa oxşar hadisə olduğu sübut olunur.

Müəllif Aristotelin
metafizikasından aşağıdakı sitati gətirməklə, özünün düzgün yolda olduğunu sübut
edir. Aristotel “metafizika”sında yazır: “Formanın yaranmasını təcrübəsi
olanlar yox, təcrübəni mənimsəmişlər bilirlər. Doğrudan da təcrübəsi olanlar “nədir”i
bilirlər, “niyə”ni isə bilmirlər. Sənəti mənimsəmişlər isə “niyə”ni, yəni səbəbi
bilirlər”. Bu fikirdə “nədir”i bilmək orjinal, “niyə”ni bilmək xüsisi həqiqətə
işarə edir, hansı ki, birinci sənət, ikinci onun elmidir. Sənətkarlar daha çox
“nədir”i bilir, alimlər isə “niyə”ni bilir. Tam bilik isə “nədirin niyəsi”ni
bilməkdən ibarətdir. Q.Əliyev monoqrafiyasında məhz “nədirin niyəsi” sualına
cavab verir.

Q.Əliyev öz tədqiqatında
riyaziyyata xüsusi üstünlük verir. Riyaziyyat batini elm olaraq harmoniyanın
mücərrədləşdirilməsi kimi meydana çıxıb. Buna görə, Aristotel “Metafizika”sında
yazır: “Əslində riyaziyyat ilk öncə gözəllik və xoşbəxtlik haqqında danışır və
onları aşkar edir”. Burada xoşbəxtliyi ruhun gözəlliyi və ya idrakın doğruluğu
kimi qəbul etsək, aydın olar ki, riyaziyyat maddi və mənəvi gözəlliyin – ümumi
harmoniyanın elmidir. Riyaziyyat ölçülülük elmidir. İnsanda iki cür intensiv və
ekstensiv ölçülülük hissi olduğundan, riyaziyyat batinlə (intensivlik) zahiri
(ekstensivlik) bir-biri ilə əlaqələndirən elm kimi çıxış edir. Ölçünün
sinergetik inkişafindan – üç istiqamətli inkişafindan həcm meydana çıxır.
Buradan da riyaziyyat-həndəsə, həndəsə-memarlıq əlaqələri aşkarlanır.

Memarlığın riyaziyyatla əlaqəsi
sübut edir ki, bu üç elm vəhdətdə – birlikdə gözəllik elmləri kimi mövcuddur.
Allah-təala özünü ƏN GÖZƏL YARADAN adlandırır. Furye kainatın riyazi qanunlara
tabe olduğunu ifadə edir. Pifaqorçular batini aləmin riyazi ifadədən ibarət
olduğunu iddia etmişlər. Bu siyahını uzatmaq olar. Amma bir həqiqət üzdədir ki,
riyaziyyat yaradılışın və yaradıcılığın əsasını təşkil edir.

Memarlıq – forma yaratma
təcrübəsi, həndəsə – formanın idrak təcrübəsi, ryaziyyat – bu ikisi arasında əlaqələndirici
elmdir. Allah-təala yaratdığı hər şeyi əndazəyə saldığı kimi, memar da
yaratdığı əsərlərə əndazə verməklə, onları gözəlləşdirir. Bu əndazə memarlığın
riyaziyyatından ibarətdir. Ölçülük nizam və gözəlliyin səbəbidir.

Bu əlaqə həm də idrak
prosesində aşkarlanır. Buna görə, Q.Əliyev yazır: “Biz axtarışlarımızda
problemin həllinə kompleks yanaşaraq, riyazi elmlərdə əqidəyə, metafizikadan
hissi qavramaya və ya bədii təsəvvürə, təbiət haqqındakı elmlərin əsaslarından
məntiqi nəticəyə, bəlağət elmindən isə dəlillərə istinad edirik”. Bu fikirdən
aydın olur ki, müəllif təbiət, idrak və din problemini bir-biri ilə əlaqəli şərh
etməyə cəhd edir. Əslində, bu üsul doğrudur. Din, elm, təbiət, cəmiyyət və
idrak həqiqəti ifadə edən simvolların faktiki fərqlik təşkil etməsinə görə,
bir-birindən fərqlənir. Hansı ki, eynilikləri uyğun, bərabərlikləri uyğun
deyildir. Eyniliklərin uyğunluğu başlanğıcların başlanğıcının tək olması, bərabərliklərin
uyğunsuzluğu nəticələrin – indivudal başlanğıcların çox olması ilə bağlıdır.

Əksiliklərin vəhdəti həqiqətin
dərəcələnməsinə uyğun olaraq beş səviyyədən, yeddi dərəcədən təzahür edir.
Buradan da fəlsəfə, nəzəriyyə, elm və cari emprik biliklərin bir-biri ilə əlaqəsi
və birindən digərinə keçməklə idrakının bütün bilgilərindən bəhrələnməyin
mümkün olduğu sübut olunur.

Bir çoxları fəlsəfəni
“istifadəsiz” bilik kimi təyin edir. Halbuki fəlsəfə istifadə potensialina görə,
elmdən qat-qat mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Sadəcə fəlsəfədən istifadə dolayı
yolla getməyi tələb edir. Əvvəlcə fəlsəfi həqiqəti nəzəri bilgiyə, sonra elmə,
oradan da praktikaya keçirmək lazım gəlir. Elmin yolu bundan qısadır. Buna görə
də yalnız elmi biliklərin yararlı olması haqqında yanlış fikirlər meydana
çıxır. Əgər bunun əksi olsaydı, onda fəlsəfədən daha ali olan dini biliklər
-mütlq həqiqət heç bir şeyə yaramazdı. Halbuki, mütləq həqiqət bütün nisbi həqiqətlərin
başlanğıcını təşkil etməklə, onları müəyyən edir. Məhz bu mənada Q.Əliyev həm də
dini idrak probleminə də toxunur və haqlı olaraq qeyd edir ki, “Fəlsəfə
teologiya ilə müqayisədə gümanların fiksasiya olunmuş çoxluğuna malik
deyildir”. Əslində, teologiya mütləq həqiqəti fəlsəfi və nəzəri mərhələdən keçmədən
dərk etməyə cəhd etdiyindən, yanlışlıqlardan xilas ola bilmir. Buradan da
yaranan bütün təriqət və məhzəblərin fiksə olunmuş yalanlardan – yalan sistemlərindən
ibarət olduğu üzə çıxır.

Burada aldadıcı görünən
teoloji sistemlərin mövcud olmasıdır. Əslində sistemin mövcudluğu həqiqətin
meyarı ola bilməz. Sistem – ardıcıllıqdan ibarətdir. Yalan da, həqiqət də
yalnız ardıcıl deyildikdə sistem yarada bilir. Nə üçün fəlsəfə metafizikadan fərqli
olaraq başlanğıcların başlanğıcını aşkarlamağa cəhd etmir? Çünki fəlsəfə bu
dünya, cəmiyyət, insan və idrakla məhdudlaşır. Hansı ki, ayrı-ayrı
başlanğıclardan ibarətdir. Başlanğıcların başlanğıcı başlanğıclardan onunla fərlqənir
ki, özləri nəticə kimi çıxış etmir.

Həqiqi bilgi çətinliyin
asanlaşdırılması kimi meydana çıxır. Buradan da aydın olur ki, çətinliyi dərk
etmədən bilik əldə etmək olmaz. Q.Əliyev öz tədqiqatında asanlaşdırmaq məqsədi
güddüyü çətinliklər haqqında arasdırma aparır və bu zaman elmlə sənətin fərqliliklərinə
diqqət çəkir. Elm – mahiyyətin, sənət – formanın məlumatından sintez olunur.
Forma mahiyyətlə vəhdət təşkil etdiyindən, elmlə sənətin də zərurətə görə vəhdət
təşkil etdiyi aydın olur ki, bu da Q.Əliyevin tədqiqatının çətinliyindən ibarətdir.
Hansı ki, monoqrafiya bütünlüklə bu çətinliyin – memarlıqla elmin vəhdəti
probleminə aydınlıq gətirir.

 Elm – bilinən, sənət – görünən həqiqətdir.
Elmi sənətlə vəhdətə gətirən əməldir, hərəkətdir, fəaliyyətdir. İki cür əməl
vardır: Zahiri – fenomenial və ya konkret fiziki əməl. Bu cür əməldən sənət
yaranır. Daxili və ya mücərrəd zehni, profenomenial əməl. Bu cür əməldən bilik
yaranır. Bu iki əməl koqnitivlik prosesində birindən digərinə keçir, nəticədə
elm əsasında yaradıcılıq, yaradıcılıq əsasında elm meydana çıxır. Koqnitivlik
psixoloji proseslərdən olduğundan insan faktoru önə çıxır. Psixologiya elmlə sənətin
vəhdətini özündə təqdim edir. Peşə psixologiyası da məhz psixologiyanın elm və
sənət üçün vahid başlanğıc təşkil etməsi ilə bağlı meydana çıxır. Aydin olur
ki, heç də bütün insanlar elm və yaradıcılıqla məşğul olmur və ya elmlə məşğul
olan yaradıcılıqla, yaradıcılıqla məşğul olan elmlə məşğul olmur. Bu da
insanların psixoloji tipi ilə bağlıdır. Çox nadir insanlar vardır ki, həm elmlə,
həm də sənətlə məşğul olsun. Yalnız din əməllə biliyin birləşdirilməsi əsasında
elm öyrədir ki, bu da hidayət adlanır.

Q.Əliyev sənətşünas alim
kimi elmlə sənətin vəhdətini idrak etməyə cəhd edir. Müəllif öz əsərində vəhdətin
səviyyəsi məsələsini xüsusilə önə çəkməklə, problemin fundamental əsaslarına
aydınlıq gətirməyə çalışmışdır. Hətta kitabına da məhz buna görə
“Başlanğıcların başlanğıcı: Naxçıvan-Marağa memarlıq formalarının mahiyyəti”
adını qoymuşdur. Başlanğıcların başlanğıcı idrak obyektlərinin və subyektin tək
başlanğıcı – metafizik başlanğıcdan ibarətdir. Qurani-Kərimdə bu Nur adlanır.
Nur təbii işıqda refleksiya edir, hansı ki, aydınlaşma şüalanma ilə meydana
çıxır. Həndəsə bir nöqtədən çıxan düz xətti şüa kimi mücərrədləşdirir. Buradan
da metafizik Nurun fiziki işığa, onun da mücərrəd həndəsi forma yaradılıcığına
keçdiyi aydın olur. Buradan da şüa bütün həndəsi füqurları yaradan nəsnə kimi
çıxış edir. Qurana görə, Allah-təala yaratdığı hər şeyi öz Nurundan
yaratmışdır, hansı ki, yaradan olduğundan yaradılmayandır. Məhz buna görə özündə
nəticə sifəti saxlamayan mütləq səbəbdir, yəni başlanğıcların başlanğıcıdır.
Bütün elmlər məhz başlanğıcların başlanğıcından öz başlanğıcını götürdüyündən
başlanğıcların başlanğıcının təsəvvür edilməsi ciddi əhəmiyyət kəsb edir.

Başlanğıcların
başlanğıcını klassik metafizika maddi – konkret, fəlsəfə və din – xəyali mücərrədlik
kimi təsəvvür edir. Halbuki bu başlanğıcların başlanğıcı məhz konkretliklə mücərəddliyin
vəhdətindən ibarətdir. Buradan aydın olur ki, maddi və xəyali nöqtəyə ayrılan
“bağlanan nöqtə” sözü ilə ifadə olunan nəsnə əsl həqiqətdə başlanğıcların
başlanğıcının təsəvvüründən ibarətdir. Nöqtə – formalaşma və obrazlama proseslərinin
minimumudur, hansı ki, nöqtənin inkişafi maddi aləmdə konkret formaların, təfəkkürdə
obrazların mücərrəd formalarının yaranmasına səbəb olur. Nöqtənin ölçülənməsindən
dairə, dairənin mücərəddliyindən çevrə, dairənin öz diametri ətrafinda
fırlanmasından kürə əmələ gəlir ki, nöqtədən kürəyə keçid yaradıcılıqda
formayaratma prosesindən də başlanğıcı təşkil edir. Bu sonuncunun yaradıcılıq
prosesində koqnitivlik əsasında kənara çıxarılması həndəsə elmini meydana
çıxarmışdır.

Q.Əliyevin tədqiqatı
sübut edir ki, təbiətdə mövcud olan konkrek maddi formalar təfəkkürdə mücərrəd
obrazlara, həmin mücərrəd obrazlar isə xarici proyeksiyada ikincili formalara –
bədii formalara çevrilir. Buradan memarlığın başlanğıcının təbiətdəki canlı və
cansız varlıqlar formalarında, onların formaları isə onları yaradan obyektiv
ideyada – mahiyyətdə olduğu aydınlaşır. Buradan da ideyanın formasının maddi
formaya keçməsi və əksinə maddi formaların ideya formaları yaratması sübut
olunur. Bu mənada memarlıq sənəti konkret ideyaların obrazlaşdırılmasının
eksternilazisiyası kimi təsəvvürə gəlir.

Q.Əliyev öz tədqiqatında
həm də yaradılış, yaranma və yaradıcılıq proseslərinin vəhdətinə aydınlıq gətirməyə
cəhd edir. Buradan da dünyanı yaradan Allah, təbiətdə öz mahiyyətindən yaranan
mövcudluqlar, şey – idrak obyekti və əsərlər yaradan insan triadası arasında –
Allah-şey-insan əlaqəsinin mahiyyətinə aydınlıq gəlir. Məhz bununla dinlə elm
arasında vəhdətin təbiətdən keçməklə aydınlaşdırılmasının mümkünlüyü üzə çıxır.
Allah bu dünyanı yoxdan xəlq edir, hər bir xəlq edilən özündə ilahi Nurdan –
mahiyyətdən, substansiyadan, enerjidən yaranır, insan bu dünyada mövcud
varlıqlardan onların yoxluğunun qaydalarından xalis yoxluqlar yaradır ki, biz
bunu bədii əsərlər kimi idrak edirik. Memarlıq nümunələri də bu mənada özündə
xalis yoxluğun nizamını təqdim edən əsərlərdən ibarətdir.

 

VI hissə

Qadir Əliyevin həll etmək
istədiyi problem universal problemdir. Buna görə də alim elm, din, fəlsəfə, təbiət,
tarixi biliklər arasında vəhdəti üzə çıxarmağa, onların birindən digərinə
keçidin qanunlarını aşkarlamağa cəhd edir. Əgər Q.Əliyevin əsərinin elmi nəticəsini
bir cümlə ilə ifadə etsək, bunu “Allahın yaradılışı, təbiətin yaranması və
insan yaradıcılığı harmonikdir” kimi ifadə edə bilərik. Bu da demək olar ki, həm
dini, həm elmi, həm fəlsəfi nəticədən ibarətdir. Buradan aydın olur ki, ilahi
qanunlar və ya təbiət qanunları ilə harmoniya təşkil etməyən heç bir elmi nəticə
düzgün hesab edilə bilməz və belə nəticələr keçici və əsassızdır.

Memarlıq sənətini təbii
sığınacaq və daldanacaqlar əsasında süni sığınacaq və daldanacaqlar yaratmaq sənəti
kimi təyin etmək olar. Buradan da təbiətdə yaranan təbii daldanacaq və
sığınacaqların formalaşması diqqəti cəlb edir. Hər bir forma – quruluş həmin
obyektin mahiyyətinin sığınacağı və daldanacağından başqa bir şey deyildir. Biz
formadan mahiyyəti, mahiyyətdən formalaşmanın nizamını idrak edə bilərik. Maddələrin
kristal quruluşu, canlıların antropologiyası onların mövcudluğunun ən mühüm şərti
olduğu kimi, memarlıq quruluşları da bu cür əsərlərin uzunömürlülüyünün vacib şərtidir.
Buna görə, Q.Əliyev öz tədqiqatında həm də kristalloqrafiya və biologiya
elminin ən son nailiyyətləri əsasında fiziki və bioloji qurulma proseslərini tədqiq
edir və bunu öz tədqiqatının “istiqaməti və mahiyyəti” kimi təqdim edir.

Təbii ideyaların insan
yaradıcılığına keçidi birbaşa yox, cəmiyyət vasitəsilə baş verdiyindən, müəllif
öz əsərində təbiət-cəmiyyət və cəmiyyət-insan əlaqələrinə də aydınlıq gətirməyə
cəhd etmişdir. Əslində təbiətlə cəmiyyət bir qanunun iki müxtəlif formada,
birincisi maddi, ikincisi qeyri-maddi ifadəsinin təzahüründən ibarətdir. Sadəcə
təbiətdə qanun əvvəl, mövcudluq sonradırsa, cəmiyyətdə mövcudluq əvvəl, qanun
sonradır. Bu da təbiətdə qanunların möhkəm və sərt olmasına, cəmiyyətdə əksinə,
qanunların dəyişkən və yumşaq olmasına gətirib çıxarmışdır. Təbiətdə hər şeyi
qanun yaradır, cəmiyyətdə hər qanunu insan yaradır. Cəmiyyət qanunları o zaman
kamil olur ki, insan yaratdığı qanun insanı yaradan təbii qanuna uyğun olsun. Məhz
buna görədir ki, Qurani-Kərim insanın əməl etməsi üçün nazil olunmuş dinin fitrəti
əsasında insanın yaradıldığını elan edir. Bu da dini qanunlarla – sünnə ilə bəşəri
qanunların fərqini üzə çıxarır. Bəşəri qanunlar yaradılan, ilahi qanunlar
yaradan qanunlardır. Buradan da “kamil cəmiyyət kamil insan, kamil insan kamil əsər
yaradır” mühakiməsi təsdiq olunur. Buna görə də Q.Əliyev monoqrafiyasının bir fəslini
“təbiət və cəmiyyət harmoniyasına” həsr etmişdir. Təbiət irrasional, cəmiyyət də
rasional azadlıqda kamil olur. Azadlıqla intibahın əlaqəsi də məhz bununla
bağlıdır. Azad cəmiyyət təbiət qanunlarına ən yaxın qanunlara malik cəmiyyətdir,
hansı ki, həmin cəmiyyətdə yasayan insanın idrakı özündə həqiqəti ən mükəməl şəkildə
dərk etməyə imkan verir. Düzgün fikir – azad insana məxsusdur.

Q.Əliyev yaradılış,
yaranma və yaradıcılığın vəhdətindən memarlıqda vəhdətin qanunlarını
aşkarlamağa cəhd edir.

Monoqrafiyanın brinci fəsli
Naxçıvan-Maraga Memarlıq məktəbinin formalaşmasınvn başlanğıcına və bu məktəbin
ideya mənbəyinə həsr olunmuşdur. Başqa sözlə, bu fəsil Naxçıvan-Marağa memarlıq
məktəbinin təbiət, cəmiyyət və idrak prosesləri ilə harmoniyasına aydnlıq gətirir.
Buradan belə bir sual meydana çıxır: nə ücün müəllif bu cür ensklopedik tədqiqat
üçün məhz bu məktəbi seçmiş və məhz Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi bu cür
ciddi bir tədqiqat üçün əsas götürülmüşdür? Bunu bir çox səbəblərlə izah etmək
olar. Amma təkcə bir fakt – bu məktəbə aid əsərlərin minillik tarixi olduğunu və
YUNESKO tərəfindən qorunan ümumdünya irsinə aid edildiyini nəzərə alsaq, hər
şey aydın olar. Bu məktəb ümumdünya memarlığında özünəməxsus yerə və əhəmiyyətə
malik olduğundan, bu cür qlobal tədqiqatlar üçün mənbə rolu oynaması da təbiidir.

Q.Əliyev bu məktəbin mənbəyini
eyni coğrafiyada min illər əvvəl yaradılmış qayaüstü rəsmlərdə görür. Bura
Naxçıvanda olan gəmiqaya abidəsi aiddir. Məlumdur ki, bütün dünyada 26 yerdə
mağara-qayaüstü rəsmləri aşkarlanmışdır ki, bunun ikisi Azərbaycan ərazisindədir:
Gəmiqaya və Qobustan. Gəmiqayanın Naxçıvan memarlıq məktəbinin mənbəyi rolunda
çıxiş etməsinin iki ciddi səbəbi vardir:

Birincisi, obyektiv
amildir. Biz bunu coğrafi şərt adlandıra bilərik. Həm Gəmiqaya mağara rəsmləri,
həm Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi eyni coğrafiyada intişar tapmışdır.

İkincisi, subyektiv şərtdir,
həm Gəmiqaya rəsmlərini, həm Naxçıvan memarlıq məktəbini yaradan insanlar eyni
coğrafiyaya aid insanlardır. Buradan coğrafiya ilə insan yaradıcılığının
harmoniya təşkil etdiyi sübut olunur. Əslində, bu, tarixi varislik məsələsinin
fəlsəfi idrakına da işıq salır.

Q.Əliyev Gəmiqaya ilə tədqiq
olunan memarlıq məktəbinin tarixi varislik əlaqəsini Gəmiqaya rəsmlərində
başlanğıcın başlanğıcı ideyasının təsviri ilə bəyan edilməsində və Türk
xalqlarının ilkin dünya görüşündə Quranla səsləşən başlanğıcların başlanğıcı ilə
bağlı bəzi inancların olması ilə izah edir.

Burada mifologiyanın,
metafizikanın və sənətin harmoniyası məsələsi meydana çıxır. Hansı ki, biri digərinin
meydana çıxmasını stimullaşdırmışdır. Tarixi təcrübədən təsdiq olunur ki, zəngin
mifoloji görüşlərə və metafizik bilgilrə malik olmayan heç bir xalq nəhəng mədəniyyət
yarada bilməmişdir. Bunun səbəbi yaradıcılığın yaradılışa oxşamasıdır.VƏHDƏTİN
HƏQİQƏTİ – HƏQİQƏTİN VƏHDƏTİ

Mifologiya haqqında
mövcud biliklər çox səthidir. Bir çoxları mifologiyanı qeyri-elmi tüfahlıq kimi
təsəvvür edir. Halbuki mifologiya biliyin ilkin – başlanğıc simvolik ifadə
formasıdir, hansı ki, simvolizmin mahiyyətini bilməklə mifoloji mətnlərdən heyrətedici
elmi, xüsusən metafizik biliklər əldə etmək olar.

Mifologiya metafizik
ideyalara fiziki aləmin xarici görüntüsünü geyindirməkdən meydana çıxır. Bunun əksinə,
mifologiyadan reallıqlara uyğun obrazlar çıxarıldıqda xalis metafizik bilgilər əldə
edilir. Q.Əliyev də məhz bu problemə diqqət çəkir. O, mifdən həqiqətə keçidin,
yəni mifologiya ilə loqosun harmoniyası məsələsini tədqiq edir.

Haşiyə çıxım ki, mağara rəsmləri
ilə mağaraların mövcudluğu da vəhdət təşkil edir ki, bu da mağaralar yaradan təbiətlə
mağaralarda əsərlər yaradan təbiətin yaratdığı insanlar arasında harmoniyanın
mövcudluğunu sübut edir. Bu cür harmoniya tarixi dövrlər arasındakı harmoniyaya
transfer olduqda eyni coğrafiyada tarixin müxtəlif vaxtlarında dünya şöhrətli
nadir əsərlərin yaranmasına yol açır.

Metafizikanın qədim
yunanlara aid edilməsi məsələsi əslində yanlışlıqdır. Sadəcə metafizikanın
sözlü, sistemli ifadəsi yunanlara məxsusdur, amma bundan fərqli olaraq,
metafizik bilginin maddi ifadə forması həmin dövrdə yunanlarla paralel yaşamış
köçəri xalqlara məxsusdur ki, bunu biz qədim türk inanc sistemində aşkar şəkildə
görürük. Belə ki, yunan metafiziklər başlanğıcın başlnğıcını bu dünyada – yerdə
gördükləri halda, həmin dövrdə yaşamış türklər başlanğıcı göydə axtarmış və
buradan da Tanrıçılıq meydana çıxmışdır. Buna görə Q.Əliyev öz tədqiqatlarında
haqlı olaraq belə nəticəyə gəlmişdir ki, əslində antik yunanlardan Şərqə keçən
ideyalar bundan əvvəl Şərqdən antik yunanlara keçmiş ideyaların yenidən öz vətəninə
qayıtmasından başqa bir şey deyildir. Sadəcə, bu geriyə qayıdış forma dəyişkənliyinə
məruz qaldığından, antik yunan fəlsəfəsində və bədii təfəkküründə Şərq fəlsəfəsini
və Şərq bədii təfəkkürünü ilk baxışdan görmək mümkün olmur. Bu məsələ antik
yunan mifologiyasını öyrənən Avropa alimləri tərəfindən birmənalı şəkildə
etiraf edilmişdir. Məlumdur ki, yunan mifologiyasına aid tanrıların əvəllər əllərində
heç bir simvol olmamışdır. Yunanların şərqlə tanışlığından sonra eyni
ideyaların simvolları ilə eyni ideyanın daşıyıcısı olan tanrvlar əlaqələndirilmiş
və yunan tanrılarının əlində sonradan sərq simvolları görünməyə başlamışdır.

Buradan da, formalaşmanın
transformasiya, metamorfozası məsələsi elmi əhəmiyyət kəsb edir ki, Q.Əliyev bu
məsələyə də aydınlıq gətirməyə cəhd edir. Q.Əliyev buna görə həm də mifologya,
fəlsəfə və sənət arasında harmoniyanı aşkarlamağa cəhd edir. Alim belə nəticəyə
gəlir ki, “qədim yunan fəlsəfəsinin, incəsənətinin və memarlıq əsərlərinin
yaranmasında qədim türklərin mifik təsəvvürləri və incəsənəti həlledici rol
oynamışdır”. Əlbəttə, yalnız türklərin yox, həm də qədim yunanların təmasda
olduğu misirlilərin, hindlilərin, perslərin, xaldeylərin, babillərin, şümerlərin
və s.rolu vardır. Buradan belə əqli nəticə alınır:

Ümumdünya əhəmiyyətli heç
bir yaradıcılıq nümunəsi xalis etnik mənşəli deyildir

Q.Əliyevin
monoqrafiyasının ikinci bölümü Naxçıvan-Mağara məktəbinin formalaşmasında antik
yunan fəlsəfəsinin roluna həsr olunub. Məncə, burada antik yunan memarlığının təsirini
də qeyd etmək olar. Əgər fəlsəfə ilə memarlıq harmoniya təşkil edirsə, onda bir
fəlsəfənin bir memarlıq məktəbinə təsiri həm də həmin fəlsəfənin yaratdığı memarlığın
da təsirini özündə ifadə etdiyini etiraf etmək lazımdır. Bunun sübutu kimi
memarlıq elminin əsasınə təşkil edən həndəsi biliklərin sistem şəklinə məhz
Yunanıstanda salındığını, Pifaqorun və Evklidin məhz antik yunan filosofları və
həndəsəçiləri olduğunu yada salmaq kifayətdir. Sonralar Şərq alimləri
pifaqorçuluğu daha da inkişaf etdirib, hürufiliyi yaratdılar ki, əslində
türk-islam memarlıq məktəbində pifaqorçuluqla yanaşı, sufi-hürufi ideyalarının
təsirlərini görmək çətin deyildir. Türkdilli xalqlarda işarə dili sözlü dilə
paralel güclü inkişaf etmişdir. Bu, xalça naxışlarından tutmuş, memarlıq
naxışlarına kimi türk məişətini, onun dünyagörüşünü və mədəniyyətini müəyyən edən
bir dil olmuşdur. İşarə dili pifaqorçuluqdan və hürifilikdən daha qədim
olduğundan, əslində türklərin pifaqorçuları və hürufiləri çox-çox qabaqladığı
aydın olur.

Pifaqorçuluq formalaşmanı
– yoxluğun əndazəyə salınması qaydalarını öyrənmişdir, bu da memarlığın
inkişafi üçün vacib elmi əsaslar vermişdir.

Q.Əliyevin monoqrafiyasinin
3 cü fəsli – Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi və müsəlman şərqi əlaqələrinə həsr
olunmuşdur. Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi islam mədəniyyətinin tərkib hissəsidir.
Buna görə, bu məktəbə islam dininin, o cümlədən islamı qəbul etmiş ərəblərin,
farsların və digər xalqların memarlıq ideyalarının keçdiyini etiraf etmək lazım
gəlir. Bu fəsildə müəllif Azərbaycan fəlsəfi fikrinin tarixi inkişafını təhlil
etmiş və bu fikrin memarlıq sənətinin formalaşmasına təsirini araşdırmışdır. Bu
da təbiidir. Çünki orta əsr müsəlman dünyasında elm, sənət və din bir-birindən
ayrılmadığından, hər bir mütəfəkkir eyni zamanda teoloq, filosof və konkret bir
sənətin sahibi olmuşdur. Nizami Gəncəvi şair və filosof, İbn Sina həkim və
filosof, Biruni riyaziyyatçı, astronom və filosof olmuşdur. Bu da orta çağ
islam dünyasında eyni bir şəxsi təfəkkürdə elmin, sənətin, dinin və fəlsəfənin
harmoniya təşkil etdiyini sübut edir. Sadəcə bu insanların əsərləri içərisində
hansı əsərlər daha uzun ömürlü və şöhrətli olmuşsa, biz onları məhz həmin sahənin
alimləri kimi tanıyırıq. Buradan aydın olur ki, Naxçıvan-Marağa məktəbi kimi
dünya şöhrətli bir məktəbin banisi olan Əbubəkr Əcəmi Naxçıvani yalnız dövrün nəhəng
memarı yox, həm də teoloqu, filosofu və alimi olmuşdur. Əks halda bu cür
uzunömürlü, nəhəng əsərlər və məktəb yarada bilməzdi.

Müəllif haqlı olaraq
ilkin islam mədəniyyətinin müsəlman intibahı yaratdığını islamın azad insan
ideyasi ilə əlaqələndirir. İslam insanı Allaha qul elan etməklə, onu görünən və
bilənən şeylərin asılılığından azad edir. Müsəlman bu dünyadan mütləq azad,
metafizik aləmdən mütləq asılı insandır. Buna görə də xristianlıqdan fərqli
olaraq islam nəinki elmə qarşı çıxış edir, əksinə, elmin təşviqində müstəsna
rol oynamışdır. Bu da idrakın bütün təzahürlərində, o cümlədən memarlığın
inkişafinda nəhəng nailiyyətlərə yol açmışdır.

 

V hissə

Monqrafiyanın İV fəsli
xüsusilə diqqəti cəlb edir. Bu fəsildə xarici görüntü ilə görmə problemləri
fövqündə memarlıq əsərlərinin yaradılması məsələləsi şərh olunur. Görmənin fəlsəfəsi
sibyektiv idealizm təliminin nümayəndəsi İrland filosofu Corc Berkliyə məxsusdur.
Onun “Görmənin nəzəriyyəsi” idrak prosesində görmənin roluna həsr olunmuşdur. Təəssüf
ki, müəllif Berklinin əsərlərini tədqiq etməmişdir. Əslində, insan idrakı xarici
görüntü – baxma-görmə və təsəvvür xətti ilə, memarlıq əsərinin yaradılması təsəvvür,
virtuallıq və vizual simvolasirma xətti üzrə inkişaf edir. Başqa sözlə, memar
özündə olan ideal təsəvvürlərdən harmonik xarici görüntü yaradaraq, başqa
insanların təsəvürlərini öz təsəvvürü ilə harmoniyaya gətirməyə cəhd edir. Beləliklə,
əsər yaradıcı şəxsin – müəllifin təsəvvürlərinin tamaşaçının təsəvvürləri ilə
harmoniyasını yaradan vasitə rolu oynayır. Hansı ki, buna oxşar təbii şeylər
Yaradıcı gücün istəkləri ilə insan təsəvvürlərinin – zövqünü harmoniyaya gətirir.
Beləliklə, bədii əsər özündə harmoniyanın qanunlarına tabe olur.

Əsərin baxılması,
qavranması və görülməsi həmin əsərin yaradılma qaydalarından asılıdır. Ən gözəl
əsər, hər bir azad insanın – sağlam ağıl sahibinin qavraya bildiyi əsərdir.
Buradan da “gözəllik” məfhumunun azadlıqla harmoniya təşkil etdiyi sübut
olunur. Allah-təalanın yaratdıqları ona görə gözəldir ki, onlar azad ilahi iradə
ilə yaradılmışdır. Insanı azad edən onun idrakıdır. Bu baxımdan idrak nə qədər
fəlsəfi qavrayışlara yaxınlaşırsa, insan bir o qədər gözəl yaradır və gözəlliyi
qavrayır.

Əslində, bu məsələ çox
ciddi elmi arasdırma tələb edir. Baxma idrak obyektlərini aydınlaşdıran işıqla
şərtlənmişdir. Bundan fərqli olaraq baxma ilə görmə həm də daxili işvqla – diqqətlə
şərtlənib, hansı ki, Nur kimi bütün başlanğıcların başlanğıcını təşkil edir.
Bir sözlə, əgər mütləq harmoniyanın nədən təzahür etdiyini təyin etsək, onda
aydın olacaq ki, Metafizik işıq, yəni Nur başlanğıcların başlanğıcı kimi həm
xarici goruntunü, həm təbii işığı, həm də görməni yaradır.

Bu fəsildə müəllif hərəkət
və forma əlaqəsini araşdırır. Bütün varlıqlarda iki cür hərəkət – daxili və
xarici hərəkət aşkarlanır. Daxili hərəkət mövcudluğun formasını yaradır,
varlığın forması xarici hərəkətin formasını – trayektoriyasını müəyyən edir.
Nümunə kimi qeyd edək ki, kürənin azad hərəkəti çevrə, konusun azad hərəkəti rəqsi,
silindrin hərəkəti spralvari hərəkət trayektoriyası cızır. Buradan da aydın
olur ki, daxili forma yaradan hərəkət formadan keçməklə xarici hərəkət
formasının yaradılmasına keçir. Forma daxili hərəkətlə xarici hərəkətlərin
harmoniyasına tabe olur. Məhz buna görədir ki, üçüncü kosmik surətdə – artıq
sürətdə hərəkətin sürətinin artması əvəzinə, hərəkət edən cismin forması dəyişməyə
başlayır.

Qadir Əliyev memarlıq və
hərəkət probleminə aydınlıq gətirir. Əslində, təbiətdə mövcud olan bütün
formalar hərəkətdən meydana çıxır. Hər bir hərəkətin özünəməxsus forma yaratmaq
imkanı vardır. Məhz bunun əsasında insan müxtəlif hərəkətlərin
kombinasiyasından gözəl memarlıq nümunələri yarada bilir. Təbiətdə ən mükəmməl
forma kürə, ən mükəməl hərəkət kürənin dairəvi hərəkətidir. Məhz buna görədir
ki, goy cisimləri kürə şəklində, dairəvi hərəkət edərək milyard illər kosmik harmoniyanı
yaratmışlar. Q.Əliyev də memarlıqda başlanğıcların başlanğıcı kimi çevrə-dairə
fiqurunu tədqiq edir, hansı ki, digər bütün elementlər dairənin daxilində
yaradılır.

Memarlıqda hərəkət
yaradan forma insan bədənidir, hansı ki, həmin bədəni yaradan hərəkətlə
harmoniya təşkil edir. Memarlığı yaradan hərəkət rəqsi, ritualları yaradan hərəkətlə
harmoniya təşkil edir. Şamanın hərəkətləri ilə memarın hərəkəti özündə fəlsəfə
ilə sənətin əlaqəsini təkrarlayır. Əgər şaman ritualla qədim dini dünyagörüsünü
ifadə edirsə, memar eyni hərəkətlə həmin dünya görüşünü maddi formada ifadə
edir. Biz bunu qədim türklərə xas xalça mədəniyyətində daha aydın şəkildə izləyə
bilərik. Türk xalçaları əslində türklərin dünyagörüşünün – Kainatın
qurulmasının təsəvvürlərini özündə təqdim edir.

Bu fəsildə ən maraqlı məsələrdən
biri funksioanal hərəkət haqqında şərhlərdir. Məlumdur ki, söz yaradıcılığı
danışıq orqanlarının harmonik hərəkətləri nəticəsində meydana çıxır.

Bu fəslin ən maraqlı məsələrindən
biri canlı varlıq formalarının yaranması ilə memarlıq formaları arasındakı
harmoniyanın araşdırılmasıdır. Təbiətşünaslıqdan məlumdur ki, hər canlıya xas həyat
təcrübəsi vardır. Həmin təcrübə canlı növün antropoloji forması ilə şərtlənmişdir.
Buradan canlı formaların yaranmasının onların həyat təcrübəsi ilə harmoniya təşkil
etdiyi aydın olur. Təbiətdən məlumdur ki, canlılar müxtəlif mükəmməliyə,
qabiliyyətə və uzunömürlülüyə malikdir. Buradan da istənilən formanın
uzunömürlülüyü həmin formanın mükəmməlliyinin əlaməti olduğunu sübut edir.
Naxçıvan-Marağa məktəbinə aid edilən memarlıq əsərlərinin min illər boyu öz
mövcudluqlarını hifz etmələri həmin abidələrin mükəmməl quruluşu ilə bağlıdı,
hansı ki, oz növbəsində həmin quruluşu kəşf edən zəkanın mükəmməlliyini sübut
edir.

Fəlsəfədən məlumdur ki,
tarix spiralvari hərəkət edir. Təbiətdə də təkamül prosesinin spiralvari hərəkət
etdiyi və bu hərəkət formasından müxtəlif formalar – spirallar meydana çıxır.
Müəllif spirallar haqqında xüsusi tədqiqat aparır. Spirallar canlı orqanizmlərin
yaranmasında mühüm rol oynayır. Mikroorqanizmlərdən tutmuş makroorqanizmlərə
kimi spiralları bu və ya başqa canlı növdən aşklarlamaq olar. Təbiətdə
yaradılış formaları bir nöqtədən inkişaf edən hərəkətlə meydana çıxır. Bu cür
inkişaf spiralları meydana çıxarır. Əgər tarix və təbiətdə hərəkət
spiralvardirsə, onda sənətin tərəqqisində də spiralvari hərəkət və bədii
spirallar olmalıdır. Bu da eyni bir hərəkətin müxtəlif varlıq formaları
arasında harmoniya yaradan vasitə olduğu təsdiq olunur.

Monoqrafiyanın V fəsli
memarlıq və yaradılışa həsr olunmuşdur. Əslində, Allah-təala yoxluqdan varlığı
xəlq etdiyi kimi, memar da mövcud varlığın xarici görüntüsündə yoxluğu memarlıq
əsərini yaradıb ortaya çıxarır. Burada fərq ondan ibarətdir ki, Allah-təalanın
yaratdıqları azad inkişaf imkanına malikdir. İnsanın yaratdığı bu cür
inkişafdan məhrumdur. Buna görə, memarlıq başa çatdırılması tələb olunan proses
tələb edir. İnsan yaratdıqlarının yalnız ideyaları mücərrəd inkişaf imkanına
malikdir ki, bu da bir memarlıqda məktəbin yaranmasına səbəb olur. Buradan
aydın olur ki, insan yaradıcılığının bütün növləri, o cümlədən memarlıq özündə
ilahi yaradılışın təsirini daxili inkişaf etdirilməsindən meydana çıxır. İnsan
yaratdıqları ya bədənin və onu təşkil edən orqanlarının inkorporasiyası,
ekstrenalizasiyası, ya da təbii varlıqların formalarının mücərrədləşdirilməsindən
meydana çıxır. Bu da yaradılışla yaradıcılığın harmoniya təşkil etdyini sübut
edir. Müəlif bu harmonyanı elmi şəkildə təhlil edir. Yaradılışın son kamil
forması insan antropologiyası hesab edilir. Buradan da insanın yaratdığı hər
bir əsər ən kamil yaradılan əsər olur.

Forma həcmləşmə prosesindən
meydana çıxır. Həcm bir nöqtənin üç istiqamətli inkişafını tələb edir. Bu
istiqamətlərin əlaqəsindən həndəsi həcmi fiqurlar meydana çıxır. Hər bir
memarlıq əsəri də əslində həcmi fiqurdan başqa bir şey deyildir.

Müllif bu fəsildə sübut
edir ki, kristal quruluşlar və canlı formaların qurulması ilə memarlıq əsərinin
yaradılması eyni nizama tabe olur ki, bu da yaradılışın, yaranmanın, əmələgəlmənin
və yaradıcılığın harmoniya təşkil etdiyini sübut edir.

Monoqrafiyanın Vİ fəslində
Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinə aid əsərlərdə forma harmoniyası məsələləri şərh
olunur.Əgər kristallar və canlılar konkret formalar kimi memarlıq harmoniyası təşkil
edirsə, memarlıq abidələrini bəzəyən naxışlar mücərrəd formaların harmoniyasını
özündə təqdim edir. Bu fəsildə müəllif əsərlərin ölçülüyü məsələlərinə aydınlıq
gətirir və onların ölçülərinin tabe olduğu qanunları aşkarlamağa cəhd edir. Müəllif
sübut edir ki, memarlıq da qızıl orta prinsipinə tabe olur.

 Kitabın VII fəslində heyvan üslubu ilə
ornamental nəzəriyyə arasındakı harmoniya araşdırılır. Məlumdur ki, İslam dini
insan təsvirini qadağan etmişdir. Buradan da heyvani və nəbati təsvirlər,
onların mücərrədlikləri – naxışlar xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. Qərb
mədəniyyətinə xas heykəltaraşlığın nəaliyyətləri Şərq-islam mədəniyyətində
ornamaental yaradıcılıqla əvəzlənmişdir. Buradan da insan obrazını yaradan mədəniyyətin
əvəzinə, təbiət obrazını yaradan mədəniyyət yaranmışdır. Bu inkaredilməzdir ki,
islam insan yaradıcılığın həddə salınmasını – sənət əndazəsini tələb edir. Məhz
bu islam mədəniyyətini Qərb mədəniyyətindən fərqləndirir. İslam mədəniyyəti
hicablı mədəniyyətdir. Bu mədəniyyət hisslərin xaricə çıxarılması –
çılpaqlaşmanı yox, əksinə hisslərin daxilə həbs edilməsi onların gizlədilməsinə
xidmət edir. Buna görə, islam mədəniyyəti insanlarda emosiya yartmır, əksinə
intellektual səviyyənin təkmilləşməsinə, düşünməyə xidmət edir.

Əsərin VIII fəsli türklərin
XI əsrdən başlayaraq islama gətirdiyi təsəvvüf düşüncəsi ilə başlanğıcların
başlanğıcı arasındakı əlaqələrə həsr olunmuşdur. Təsəvvüf bütün bir dövr
insanlarının bütün yaradıcılığını, düşüncəsini və biliklənməsini öz sərhədlərinə
saldığından, bu dövrdə yaranan memarlıq məktəblərinə də ciddi təsir
buraxmışdır.

Q.Əliyevin monoqrafiyası
qədim qayaüstü təsvirlərin fəlsəfi dünyagörüşünə, fəlsəfənin dəqiq elmlərə, dəqiq
elmlərin təsviri sənətə -memarlığa keçidinin qanunauyğunluqlarını araşdırmaqla,
əslində eyni vaxtda həm elmin, həm fəlsəfənin, həm tarixin, həm də təsviri sənətin
eyni bir həqiqətin müxtəlif simvolik dillə ifadə edildiyini sübut etməyə cəhd
etmişdir. Q.Əliyevin monoqrafiyası xüsusilə diqqəti onunla cəlb edir ki, burada
həqiqətin vəhdəti metafizik səviyyədə mütləq həqiqət səviyyəsindən götürülür və
metafizik baxışların təsviri sənətə təsiri öyrənilir.

Əslində, ensklopedik elmlərin
fakultətiv elmlərdən üstünlüyü ondan ibarətdir ki, idrakın bir təzahürünün çətin
həll olunan problemlərını başqa təzahürlərin asan bilgiləri əsasında həll etməyə
imkan verir. Təsviri sənət – gələcəkdə aşkarlanması tələb olunan həqiqətləri
özündə ifadə etməsi ilə indidə həqiqəti aşkarlayan elmdən, keçmişdə həqiqəti
aşkarlayan tarixdən və zamanla şərtlənməmiş həqiqəti aşkarlayan fəlsəfədən və
aşkarlanması mümkünsüzlük olan hikməti elan edən dindən fərqlənir. Bu da təsviri
sənətdə həqiqətin aşkarlanmasının nəhəng potensialının saxlandığını sübut edir.
Məhz buna görə, bədi təfəkkür məhsullarına elmi yanaşma, yaradıcı təfəkkür məhsullarına
– dəqiq elmlərə çox ciddi elmi materiallar verə bilir.

Ensklopedik elm ayrı-ayrı
biliklərin fərqliliklərinə yox, onların eyniliklərinin uyğunluğuna əsaslandığından,
həqiqətin mütləqləşdirilməsi istiqamətində düşüncənin inkişafını tələb edir. Əgər
həqiqətin nisbiləşməsi düşüncə prosesində ümimiləşdirmə və simvollaşdırma
istiqmətində əqli mühakimənin inkişafını tələb edirsə, həqiqətin mütləqləşdirməsi
bunun əksinə, yaradıcılıq prosesində konkretləşdirmə və orjinallaşdırma istiqamətində
mühakimənin inkişaf etdirilməsini diqtə edir. Buna görə də mütləq həqiqətin öyrənilməsində
orjinal idrak obyektləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buradan da aydın olur ki, hər
bir orjinal yaradıcılıq məktəbi özü özündə mütləq həqiqətin aşkarlanmasında
mühüm rol oynayır. Q.Əliyev də məhz buna görə dünya memarlığından islam türk
memarlığını, İslam türk memarlığından Azərbaycan memarlığını, Azərbaycan
mearlığından Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbini və bu məktəbə xas bütün
memarlıq əsərlərindən bəzi ayrı-ayrı memarlıq nümunələrini tədqiqaqta cəlb edərək,
dünya memarlığının başlanğıc elementləri haqqında özünə xas elmi nəticələrə gələ
bilmişdir. Tam məsuliyətlə demək olar ki, Q.Əliyevin elmi nəticələri tədqiq
edilən memarlıq nümunələri üçün yox, bütünlükdə dünya memarlıq sənətindən
elmin, tarixin, fəlsəfənin və hətta dini dünyagörüşlərin öyrənilməsinə yol
açır.

Təbii ki, əsər qüsursuz deyildir.
Xüsusən, əsərin üslubu həll edilən problemin idrak edilməsində çətinlik
yaradır, bir çox məsələlər birtərəfli və yarımçıq təhlil edilir, bir çox elmi,
fəlsəfi və nəzəri bilgilər tədqiqat üçün əhəmiyyət kəsb etsə də, istifadə
olunmamış qalmışdır. Xüsusən, müxtəif dövrlərə, müxtəlif xaqlara məxsus müxtəlif
memarlıq məktəblərinin harmoniyası tədqiq olunmamışdır. Bütün bunlara
baxmayaraq Q,Əliyevin bu əsəri Azərbaycanda ensklopedik elm yaradıcılığında irəliyə
atılmış iri bir addım kimi dəyərləndirilə bilər.

Q.Əliyevin monoqrafiyası
Türkiyədə Türk və Azərbaycan ləhcəsində çap olunmuşdur. Təəssüf ki, bu cür əhəmiyyətli
əsər Azərbaycanda çap olunmayıb. Bu cür qiymətli elmi əsərlərin Azərbaycanda
çap olunmaması bir tərtəfdən Azərbaycan vətəndaşlarının elmi marifləndirilməsinə,
digər tərəfdən Azərbaycanda yeni elmlərin inkişafi haqqında təsəvvür əldə etməyə
imkan vermir. Ümid etmək olar ki, Azərbaycan Elmlər Akademiyası bu cür qabaqcıl
təfəkkürlü elm adamları üçün öz qapılarını açacaq, onlara dövlət qayğısı göstəriləcək
və Azərbaycanda böhran dövrünü yaşayan elmimizin düşdüyü durğunluq vəziyyətindən
çıxması üçün məhz bu cür alimlər cəlb olunacaqdır.

 

Sərdar CƏLALOĞLU

 

 

 


mənbə : moderator.az



Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.








           
MARAQLI
Maraqlı
- Sitemap - musavat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər, yeni musavat, müsavat, musavat qezeti xeberler