Musavat.az
Musavat.az




Müsavat » Xeberler» Xeber

“Sevefilik Sasaniliyi diriltmek idi” – İDDİA…

25 Eylül 2016

6:52 pm


25/09/2016 [22:48]: xeber –
Səfəvi tarixi və kimliyi ətrafındakı köhnə müzakirələr təkrar aktuallaşaraq gündəmimizin ilk sıralarında yer almaqdadır.  Böyük tarixçi Zeki Velidi Toqanın qurmuş olduğu İstanbul Universiteti Ümumi Türk Tarixi kafedrasında doktorluq işi müdafiə etmiş Türk İslam Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Telman Nüsrətoğlunun da Səfəvi tarixiylə bağlı fikirlərini öyrəndik. Telman bəy əvvəlcə Səfəvi tarixi ətrafında gedən bu mübahisələrin tarixçi elmi baxımından faydalı çizgidə və doğru müstəvidə aparılıb aparılmadığına münasibət bildirdi. Müsahibəni sayt oxucularına təqdim edirik: – Əvvəlcə ordan başlayaq ki, bizim toplumda belə bir qənaət formalaşıb ki, tarix hər kəsin asanca bir şeylər söyləyə biləcəyi, Anadolu türklərinin ifadəsiylə desək, at çapa biləcəyi bir sahədir.  Xəstəliyimizi həkimə, mürəkkəb tənliklərin həllini  riyaziyyatçıya, qanunları hüquqçuya həvalə etdiyimiz kimi spesifik mütəxəssislik tələb edən tarixi mövzuları da illərlə arxivlərdə, kitabxanalarda toz udan tarixçilərə buraxsaq, bütün dartışma və müzakirələrdən sonra yekun qənaət olaraq onların dəyərləndirmələrinə etibar etsək, daha yaxşı olar, məncə. Ümumən onu da deyim ki, aydınların, bütövlükdə toplumun tarixi mövzulara həvəsli olması, araşdırması, fikir bildirməsi yaxşı haldır. Hələ bizim kimi iki yüzillik bir müstəmləkə həyatı yaşayan bir toplumda deyərdim ki, bu vacibdir. Çünki bizim tariximiz  milli və obyektiv bir yanaşma ilə  ümumtürk tarixi kontekstində yenidən yazılmalıdır. Biri var, coğrafiyanın tarixi, biri də var millətin tarixi. Azərbaycan tarixi müstəqilik dövrünə qədər əsasən uydurma tezislərlə, türk tarixindən qoparılmış ideoloji bir coğrafiya tarixi kimi işlənib. Bu uzun və geniş bir mövzudur. Burda üzərində çox durmaq istəmirəm. Bir də ki, biz tarix yazmalıyıq,  müstəmləkə alqısı ilə və yaxud  ideolojik təsirlər altında tarixi mifologiya yox. Müstəmləkə zehniyətindən arındırılmış, obeyktiv şəkildə yazılsa tariximiz qürur duya biləcəyimiz şanlı səhifələrlə doludur. Onu da xüsusi olaraq vurğulayaq ki, tarixi hadisələr mütləq o dövrün şərtləri, anlayışları daxilində təhlil edilməlidir.  Hadisələri, şəxsləri dövlətləri təhlil edərkən üsul xətasına düşməmək önəmlidir, bir dövrü, dövləti, hərəkatı təhlil edərkən… Tarixdə beş “T” deyilən formula o çox vacibdir. Tarama (araşdırma), Təsnif, Təhlil, Tənqid və bunların Tərkibi, yəni sintezləşdirilməsi. Tarix nəhəng bir sahədir. Hər dövrün, sahənin, mövzunun də öz mütəxəsisləri var. Mən də bu sahədə əsas sözü deyə biləcək bir orta əsrlər tarixçisi olmasam da oxuduqlarım, araşdırdıqlarım əsasında müzakirələr haqda ümumi qənaətimi bildirərək deyə bilərəm ki, müzakirələrdə çox faydalı tarixi təhlillər, yorumlar ortaya atılır. Ancaq  çox vaxt da  günümüzün ideoloji qəliblərinin fövqündə duraraq, tariximizə baxa, acı da olsa müəyyən tarixi həqiqətləri qəbul edə bilmirik. – Türk tarix yazıçılığında Səfəvilərin yeri nədir, Səfəviləri siyasi və etno-mədəni anlamda Səlcuqluların davamı saymaq olarmı?         – Səfəvilər  bu günkü Azərbaycan coğrafiyasının da daxil olduğu böyük bir coğrafi arealda hakimiyət qurmuş bir türk dövlətinin, intensiv dini və siyasi propaqanda nəticəsində mürəkkəb tarixi şərait və mədəni – siyasi konfiqurasiya içində, köklü mirasa sahib olan İran coğrafiyası kimi bir coğrafiyada şeyxlikdən şahlığa yürümüş bir hərəkatın adıdır. SASANİLƏRİN  YIXILMASINDAN 7 ƏSR SONRA SƏFƏVİLƏR TÜRK LİBASINDA İRANLI KİMLİYİNİ YENİDƏN DİRİLDƏRƏK COĞRAFİ VƏ SİYASİ OLARAQ  ONU KÖHNƏ SƏRHƏDLƏRİNƏ QOVUŞDURDULAR. Səfəvilər Səlcuqluların İran coğrafiyasındakı  Türk mirası üzərində hakimiyyət qursalar da dini – kültürəl anlamda Səlcuqluların davamı olmaqdan çox, X-XI əsrlərdə ortaya çıxıb on iki imam şiəliyini rəsmi məzhəbləri elan edən, Abbasi xəlifəsini  də öz təsirləri altında saxlayan  Büveyhilərin davamı oldular. Büveyhilər dönəmi ilk dəfə imamiyə şiəliyinin strukturlaşdığı bir dönəm olaraq qarşımıza çıxmaqdadır. Səfəvilərin də bayraqlaşdırdığı şiəliyin etiqadi qaynaqları, ayin və mərasimləri bu  dövrdə şəkillənmiş, dört təməl hədis kitabı bu dövrdə təlif edilmiş, şiəliyin ən böyük alimlərindən olan  Kuleyni də El-Kafi əsərini bu dövrdə yazmış, Qədir-xum bayramları, məhərrəmlik ayinləri, imam türbələrini ziyarət bu dövrdən başlamışdır. Etiraf etmək lazım ki, Səlcuqlulardan bu yana türkmən boylarının ənənvi bir çizgisi olan təsəvvüfi-sünnü çizgi əsasında  islamlaşma və türkləşmə dövrünü tamamlamaqda olan geniş və strateji bir arealda Səfəvi dövlətinin fəaliyyətləri  türklərin  məzhəbi və milli bütünlüyü  üzərində günümzə qədər təsirini hiss etdirən bir qırılma, bölünmə meydana gətirmişdir. İngiliz tarixçisi Toyunbe də “Tarix Üzərinə Çalışma” əsərində Səfəvilərin ortaya çıxışını  İran kimliyinin, şiəliyin yenidən dirilişi və islam tarixində bir sapma olaraq görür. Ancaq onu da ifadə etmək lazımdır ki, əksər tarixçilər  Səfəvilərin bir türk dövləti olduğu fikrində həmfikirdirlər. Unutmamaq lazımdır ki, dövrün ən böyük dövlətləri də elə türk dövlətləri idi. Kim var idi ətrafda? Orta Asiya sahəsində Özbək Şeybanilər, Anadoluda Osmanlılar. İkisi də ortodoksal islam inancını, yəni islam dünyasında əksəriyyətin bağlı olduğu sünni islamı təmsil edən Türk dövlətləri idi. İran coğrafiyasında, bugünkü Azərbaycan coğrafiyasında yaşayan Türklərin də mütləq əksəriyəti Səfəvilərə qədər ortodoksal sünnü müsəlmanlardan  ibarət idi. Büveyhilər şiə olsalar da, basqıcı bir məzhəb hakimiyəti qurmamışdılar. Ancaq Şah İsmayıl bu mənada Büveyhilərdən fərqli bir yol izləmiş oldu. Səfəvilər Büveyhilərdən sonra ilk dəfə on iki imam şiəliyini dövlətin rəsmi məzhəbi və ideologiyası halına gətirərək bu iki dövlətlə mübarizəsində önəmli bir ideoloji silah əldə etmiş oldu. Orta əsrlər islam dünyasında bir hegemoniya, hakimiyət qurma vasitəsi olaraq din ən ön plandadır, bilirsiniz. Ancaq məsələ burasındadır ki, Şah İsmayıl on iki imam şiəliyində belə olmayan  islamın tövhid inancına tərs düşən  şüubi və paqan anlayışlardan da Anadoludakı Osmanlı təsirini zəiflətmək üçün istifadə etmiş, bu da nəticədə türkmənlərin ənənəvi İslam anlayışının deqradasiyaya məruz qalmasına səbəb olmuş, ələvilik kimi cəryanlar ortaya çıxmışdır. Mən Nadir şaha türk tarixində çox irəligörüşlü birləşdirici bir lider və dövlət adamı kimi baxıram. Nadir şah da Osmanlı sultanı ilə yazışmasında Şah İsmayılın gətirdiyi  Gulat-şiə anlayışını ortadan qaldırdığını, Şah İsmayılın dini dəyərləri  təhrif etmək surəti ilə  iki müsəlman dövləti  bir-birinə düşürdüyünü bildirmişdir. Təssüf ki, Nadir şahın  məzhəblərin birləşdirilməsi yönündəki qiymətli təklifi də Osmanlı tərəfindən lazımınca qiymətləndirilməmişdir. Osmanlı – Səfəvi münasibətlərində digər bir məsələ isə iki dövlətin də eyni etnik baza uğrunda mübarizə aparmasıdır. Osmanlılar kimi, Səfəvi dövlətinin də əsas dayaqları, qurucu ünsürü  Dülqədir, Təkəli, Turqutlar, Afşar, Ustucalı kimi türkmən oymaqları olduğu üçün bu iki dövlət arasında mübarizə  bu yöndən  də qaçınılmaz olmuşdur. Yəni bir türk dövləti üçün təhdid yenə başqa bir türk dövlətindən gəlmişdir.


mənbə : moderator.az



Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.








           
MARAQLI
Maraqlı
- Sitemap - musavat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər, yeni musavat, müsavat, musavat qezeti xeberler