Musavat.az
Musavat.az




Müsavat » Xeberler» Xeber

Multikultural proseslerden imtina: total felaketler tehlükesi…

02 Temmuz 2016

8:16 am


02/07/2016 [12:15]: xeber –
(Əvvəlli burda: http://www.moderator.az/news/141214.html)…J.Deridanın təbirincə desək, indi artıq “yaxşı və pis” anlayışlarının aradan qalxdığı bir dövrdə hər kəsin, hər bir dövlətin, hər bir cəmiyyətin yalnız öz “yaxşısına” tarixi sədaqəti ağrılı olsa da, başa düşülən olmalı, yaxud o, instinktlərdən, ənənədən, tarixi və dini-mədəni varislikdən doğan ziddiyyətlər kimi qəbul edilməlidir.Ancaq biz mövcud “yaxşı və pislər” arasında ümumiləşdirmələr apararkən, “təkcələri cəmə çevirərkən” həm mədəni, həm də dini anlamda sərhədlər bəzən pozulduğundan, təməl itirildiyindən, hər hansı dini, milli və etnik proseslərə siyasətçi, politoloq kimi yox, tədqiqatçı, daha dəqiq desək, fəlsəfi tədqiqatçı kimi suallar verməliyik. Müasir amerikalı sosioloq S.Hantinqtonun qeyd etdiyi kimi, XX əsrin sonlarına doğru dünyada “iqtisadi və sosial modernizasiya qlobal miqyas aldığı kimi, dinlərin də qlobal dirçəlişi baş vermişdir”. Hazırkı dünyanın “iqtisadi və sosial modernizasiya”sının bütün cəmiyyətlər üçün aktuallığını inkar etmək normal məntiqə sığmayan hal kimi dəyərləndirilsə də, biz tezisdə adı çəkilən dirçəlişin Yaxın Şərq regionunda nələrə səbəb olduğunu analiz edərkən bu qorxulu “dirçəlişdən” ölkəmizdə və regionda yayınmağın yollarını da mütləq nəzərdən keçirməliyik. Çünki bir çox hallarda bəzi qüvvələrin təhriki ilə bir sıra ideoloqlar “dini təriqətlər və cərəyanlar, xüsusilə sünnilik və şiəlik arasında ziddiyyətləri, qarşıdurmaları bərpa etmək yolu ilə gedirlər”, yaxud bu istiqaməti özləri üçün başlıca prioritet hesab edirlər. O cümlədən hazırda hansısa gözəgörünməz qüvvələrin qloballaşma adı altında dinləri “dirçəltmək” əzmləri sayəsində bir çox ölkələrdə baş verən proseslər göstərir ki, “İslam dini yönümlü çoxsaylı təriqət və cərəyanlar az qala (bütün Yaxın Şərqdə) bir-birinə qarşı çıxma mövqeyində dayanırlar; onların hər biri özünün dünyagörüşünü İslamın əsası kimi təqdim etməyə çalışır” və ya bu kontekstdə baş verən qlobal proseslərdə yalnız neqativ hadisələrin mərkəzi qüvvəsi kimi xatırlanırlar. Biz Samuel Hantinqtonun ideya olaraq ortaya atdığı “dinlərin qlobal dirçəlişinin” humanizm və mədəniyyətlərin dialoqu kontekstində multikultural anlamda idarə edilməsinin tərəfdarı kimi, onu da vurğulamalıyıq ki, ölkəmizdə dövlət-din münasibətləri hazırda dünyanın real “cəhənnəminə” çevrilməkdə olan bir sıra Yaxın Şərq, o cümlədən multikulturalizmi islamofobiya, irqçilik kimi antoqonist meyillərə qurban verən Qərb üçün uğurlu nümunə qismində təqdim edilə bilər. Çünki bir çox məqamlarda proseslərin əsl mahiyyətini ört-basdır etmək istəyən müxtəlif qüvvələr hər iki qütbdə mədəniyyətləri və dinləri siyasətin yedəyində oyuncağa çevirmişdir və “çox vaxt Avropa ölkələrinin elmi və texnologiya sahəsində inkişaf etməsi, İslam dünyasının isə müqayisədə geri qalması faktından çıxış edərək bunu Xristianlıq və İslam dini ilə əlaqələndirməyə çalışırlar”. Halbuki Latın Amerikasının və Afrikanın əksəriyyətinin Xristianlığa tapındığı halda, iqtisadi və sosial cəhətdən “geridəqalma” səbəblərini təhlil edərkən, burada nə Xristianlığın, nə də İslamın rol oynadığını, bunun bir sıra iqtisadi, siyasi və digər silsilə problemlərdən, yaxud həmin cəmiyyətlərə təsir edən qərəzli maraqlar kompleksindən qaynaqlandığını görərik.Hazırda müxtəlif aspektlərdə olduğu kimi, dinlərarası dialoqa və multikulturalizmə yeni nəfəs verməyi bacaran qloballaşma münbit şəraitdə yeni üfüqlər açmasına baxmayaraq, həm də Qərbdə başqa dinlərə qapalılığı, irqçiliyi, multikulturalizmdən imtinanı, xüsusilə islamafobiyanı, Şərq coğrafiyasında məzhəblərarası, dini və etnikmilli qarşıdurmaları kəskin şəkildə aktuallaşdıra bilmişdir. Yeri gəlmişkən, biz Qərbdə imkan düşdükcə açıq və ya gizli formada hər hansı etiqad, o cümlədən fərqli mədəniyyət daşıyıcılarına qarşı demokratiya pərdəsi altında olunan total basqıları da qeyd etmək məcburiyyətindəyik. Halbuki “qloballaşmanın humanist modelinin uğuru daha çox Qərb dinamizminin Şərq harmoniyası ilə nə dərəcədə inteqrasiya etməsindən asılıdır”. Çünki bəşəriyyətin hazırkı inkişafı elə bir istiqamətdə gedir ki, baş verən hadisələr sanki tarixin dərinliklərində ortaya çıxan ziddiyyətlərin öz mənfi orbitindən kənarlaşa bilmədiyini bir daha təsdiqləyir. Dünyada müxtəlif qərəzli maraqlara hesablanmış siyasi və ideoloji yanaşmalar obyektiv şəkildə kənara qoyalarsa, bu qlobal proseslər fəlsəfi və elmi kontekstdən analiz edilərsə, “XXI əsrin zaman məsafəsindən baxdıqda, dünyada gedən qlobal proseslərin konturları kifayət qədər aydın görünür və məlum olur ki, dünyanın yeni nizamının formalaşması sivilizasiyaların qarşılıqlı əlaqəsinə də fərqli münasibət göstərilməsini tələb edir”. Lakin vurğulamalıyıq ki, qlobal dəyişikliklərin baş verdiyi keçid mərhələlərində toqquşan ziddiyyətli məqamlarda olduğu kimi, köhnənin öz ehkamlarının, dəyərlərinin müdafiəsi uğurunda yeni ilə mübarizəsi, doqmaların (zamanın ruhuna uyğunlaşmayan ənənələrin və institutlaşmış dini görüşlərin, ifrat fundamentalizmin) ona “dəyişmək vaxtıdır” deyənlərə təpkisi və açıq eqodan doğan “basqısı”, keçmiş dəyərlərin yeni proseslərlə uzlaşma çətinlikləri mədəniyyətdə, dini inanc sistemlərində, dildə, məişətdə, hüquq və münasibətlərdə qarşılıqlı anlaşılmazlıqlar, ziddiyyətlər yaratdığından, qloballaşma prosesi həqiqətən də, daha “güclülərin” (Qərbin) “zəiflərə” (Şərqə) qarşı növbəti basqısı kimi də xarakterizə edilməkdədir.Alman filosofu K.Yaspers bu qəbildən olan ziddiyətləri şərh edərkən bildirirdi ki, “Şərq və Qərb ziddiyyətini bütövlükdə mənəvi aləmin oyanışı kimi də nəzərdən keçirmək olar. Belə ki, filosof müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus ruhun yalnız özünü ziddiyyət və mübarizədə dərk etdiyi zaman yaşadığına, hərəkət etdiyinə, məhsuldar olub çiçəkləndiyinə inanırdı”. Həmçinin o, ziddiyyət deyərkən burada onun tarixi səciyyə daşıdığını vurğulayır və bu ziddiyyəti tarixə xas olan obyektiv hadisə kimi dəyərləndirirdi. Filosofa görə, məhz bu ziddiyyətlər çərçivəsində “mədəniyyətlər və xalqlar bir-birinə yaxınlaşır və bir-birindən uzaqlaşırlar”. Etiraf edilməlidir ki, “ictimai hadisələrin miqyası böyüdükcə onları hansısa bir bütöv ideyanın təcəssümü kimi izah etmək”də anlaşılmaz çətinliklər yaradır, bu da zaman və məkan anlayışını nəzəri cəhətdən yenidən aktual edə bilir. Təəssüf ki, bir çox mütəxəssislərin də qeyd etdiyi kimi, dinlərin və mədəniyyətlərin, o cümlədən sivilizasiyaların dialoqunun zərurət kəsb etdiyi hazırkı böhran şəraitində Qərbin öz tarixi missiyası olan xristian ekspansionizmindən imtina etməməsi real faktdır. Ekspansionizmin təkcə Qərb üçün əhəmiyyət daşıyan anlayış olaraq xarakterizə edilməsi də qərəzli yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər. Tarixən bütün inkişaf etmiş, böyük nailiyyətlərə imza atmış, kamilləşmiş sivilizasiya və imperiyalar öz dövrlərinə, imkanlarına müvafiq olaraq ekspansionist xarakter daşımışlar. Qərb filosofu “O.Şpenqlerə görə, elə vaxtı ilə tarixdə bu cür kamilləşmiş Yunan, Roma, Çin, İslam və başqa sivilizasiyalar da ekspansionist sivilizasiyalar olmuşlar”. Bir çox mütəxəssislərin fikrincə, istənilən sivilizasiyaya xas olan bu ekspansionist meyillər, insanların onu istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq, tanrının və ya xalqların taleyinin qərarı kimi özünü göstərmiş və tarixin gedişinə təsir etmişdir. Yuxarıda biz “fenomenoloji instinktlər formatında mövcud olan müəmmalı tarixi sehrlər” ifadəsini işlədərkən, məhz belə qlobal proseslərdə “tanrının və xalqların taleyinin qərarı”nın da olduğuna diqqət yetirməyi lazımbilmişik. Lakin bu, heç də fəlsəfi və dinifəlsəfi refleksiyalarda qədim tarixə malik olan birlik, bərabərlik, humanizm, başqalarına hörmət və vəhdət anlayışlarının qlobal problemlərin qabarıq baş verdiyi və böhranda olduğu indiki mərhələsində məyus halda neqativ tendensiyalara təslim olması anlamına gəlməməlidir. Hətta qeyd etmək lazımdır ki, artıq Şərq cəmiyyətlərində Qərbin fəlsəfi, siyasi və ideoloji kurslarının yeri gəldi-gəlmədi tənqid olunmasına baxmayaraq, orada müsbət məqamların və ideyaların çəkisi heç də Şərq dünyasındakı mütərəqqi birləşdirici ideyalardan az deyildir. Təkcə bir faktı göstərmək yerinə düşər ki, Qərb fəlsəfi fikrinin bir çox məşhur nümayəndəsi həm Şərq, həm də Qərb fəlsəfəsinin, dininin, mədəniyyətinin dialoqlarının tərəfdarı kimi yeri gəldikcə obyektiv çıxışlar etmiş və bunun təbliğatını aparmışlar. Alman filosofu K.Yaspersin ideyaları bu baxımdan hər iki sivilizasiya üçün çox qiymətli və orijinal fikir kimi öz aktuallığını qorumaqdadır. Belə ki, “K.Yaspersin (1893-1969) fəlsəfi baxışlarına diqqət edərkən onun vahid bəşəriyyət ideyasına qayıdışının həm ifrat avrosentrizmə, həm də qapalı mədəniyyətlər konsepsiyalarına qarşı çıxdığını müəyyən etmək olar”. Bu anlamda etiraf olunmalıdır ki, “bu cür yanaşdıqda qloballaşmanın tarixi bəşər tarixi ilə üst-üstə düşür”. Bəzən nəzəri fikrin bu cür mütərəqqi ideyaları elə məhz ideya olaraq qaldığından, Şərq-Qərb problematikası “əzəli və əbədi” hesab edilir. Çünki tarixən olduğu kimi, indi də həm Qərb cəmiyyətlərində, həm də Şərqdə multikulturalizm və vəhdət anlayışına qarşı biganəliklər, yaxud paralel mövcudluq anlayışına olan bir sıra loyallıq və qara qüvvələrə qarşı birləşə bilməmək tendensiyaları hələ də ictimai şüurun ən başlıca atributu kimi özünü göstərməkdədir. Bəzən instinktiv, bəzən də obyektiv olaraq qlobal zəka və ya qlobal mövcudluğun özü belə, müxtəlif formada başqa-başqa cəmiyyətlərin daxili subyekti kimi çıxış etdiyindən, o, hansısa siyasi və ya ideoloji dairələrə ya bilərəkdən təsir göstərmir, ya da ki, sadəcə təsir mexanizminə malik olmadığından, öz iradəsini qlobal anlamda ortaya qoya bilmir. Müasir dünyanın həm siyasi, həm mədəni, həm də tarixən ən həssas sahəsi olan dini müxtəlifliklər müstəvisindəki ziddiyyətlərinin dinamikasını analiz edərkən aydın olur ki, həm Şərq, həm də Qərb, ümumiyyətlə, dünya üçün bütün ortaq dəyərləri ifadə edəcək və ya bizə qədər mövcud olmuş dəyərlər sistemini qoruyacaq optimal bir yeni inkişaf yolunun tapılması şərtdir. Başqa sözlə, müasir dövrdə elm və texnoloji inkişaf müxtəlif cəmiyyətlərin, sivilizasiyaların və onları təmsil edən dinlərin həyatında bir sıra üstünlüklər yaratsa da, bu, heç də tarixən mövcud olmuş etnik, milli, coğrafi, ən başlıcası isə dinlərarası və məzhəblərarası qarşıdurmaları yox etmək iqtidarında deyildir. Çünki “… texnikanın hökmranlığı altında olan həmişə yalnız mexaniki dərk olunandır”.Bu anlamda biz dövrün ruhunu dərk etməyə çalışmalı və etiraf etməliyik ki, bir çox situasiyalarda “texnogen amillər konkret sosial şəraitdən asılı olaraq, mənəviyyata həm mənfi, həm də müsbət təsir göstərmək imkanlarına malikdir”. Yaxud texnoloji inkişaf müasir dünyada humanizmi, mənəviyyatı, mədəniyyəti, etikanı, dini stabilliyi daha üstün vəziyyətə gətirmək, digərlərini sevmək, anlamaq, mahiyyətini dərk edərək dialoqlara stimul vermək yerinə, əksinə, bəzən dini dünyagörüşlərin, mədəniyyətlərarası qarşıdurmaların daha da kəskinləşməsinə gətirib çıxarmışdır. Bu hadisələr isə bir daha “qloballaşmanın humanist modelinin uğurunun daha çox Qərb dinamizminin Şərq harmoniyası ilə nə dərəcədə inteqrasiya etməsindən” asılılığını sübut edərək, bunu obyektiv zərurət kimi ortaya qoyur. Başqa sözlə, dinamizm və mütəhərriklik ruhdan kənar və onunla harmoniya təşkil etmədiyindən qarşılıqlı mövcudluq, multikulturalizm və vəhdət anlayışının iflasa uğramış görüntüsünü yaradır. Çünki bir vaxtlar illərlə, əsrlərlə dünya üçün qapalı qalan müxtəlif nəzəriyyələr, ideyalar, informasiyalar hazırda anındaca yeni texnoloji vasitələrlə bütün dünya üçün əlçatan “əşya” statusuna çevrildiyindən, artıq bu “əşyanın” sahibi sanki onu dövriyyəyə buraxanlarla bərabər bütün bir dünyadır.Daha dar çərçivədə izah etsək, bəzən istənilən cəmiyyətin, regionun və ya din mənsublarının həyatında baş verən kiçik hadisələr, gedən əhəmiyyətsiz proseslər yeni texnoloji vasitələrlə təhrif edilərək bütün dünyada elə sürətlə aktuallaşdırıla, “əlçatana” çevrilə bilir ki, anındaca multikultural və tolerantlığa meyilli olmayan cəmiyyətlər, insanlar üçün əks hadisələrə səbəb olan “münbit” ideya və ya çağırış rolunda çıxış edir.Yaxud əksinə, elmi-texnoloji kəşflər sekulyar cəmiyyətlərə təmənnasız rifah və əmin-amanlıq gətirdiyi kimi, qapalı və lokal sistemlər üçün də münbit şəraitlər istehsal edilən “əşyaya” əlçatanlığı yaradır və bu səbəbdən müxtəlif cəbhələri daha yeni, daha qorxunc situasiyalara cəlb edə bilir. Bu anlamda, müasir beynəlxalq təsisatlar sanki onların antonimi kimi çıxış edən beynəlxalq terrorizmə hər cəhətdən uduzmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığından, artıq dünya insanının təfəkküründə bəşəri münasibətlərin həqiqiliyinə şübhələr yaranır və ya onun spekulyativ manipulyatorluğuna fundamental inamları öz təsdiqini tapır. Həmçinin, bu proseslər müxtəlif aspektləri neqativ anlamda bir-birinə qarşı qoya bilir və böhranın digər sahələri ilə yanaşı, nəzəri fikrin özünü də çıxılmaz vəziyyətə salır. Çünki ikili siyasətin (standartın) fəlsəfi yükünün nəyi ifadə etdiyini anlamağa cəhd göstərərkən aydın olur ki, müasir dövrdə yaratdığımız dəyərlər sistemi əslində əvvəlki “ağa-qul”, “dindar-qeyri-dindar”, “barbar-sivil” insan münasibətlərinin texnogen amillərlə daha kommunikativ, daha texnogen yüklənməsindən, daha qorxunc və mobil “təkrar istehsalından” başqa bir şey deyil. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, nə Qərb, nə də Şərq tarixin dərinliklərində baş vermiş dialektik inkişafı analiz edə bilir. Halbuki qloballaşma özünün başlıca aktoru olan sivilizasiyalararası və dinlərarası dialoq və əməkdaşlığa, tolerantlıq və multikulturalizmə, o cümlədən xalqların, dövlətlərin iqtisadi-sosial, mədəni-dini görüşlərinin uzlaşmasına, biri-birini tanımasına sonsuz imkanlar yaratmaqdadır. Bu anlamda professor İlham Məmmədzadə bildirir ki, “…mürəkkəbləşmiş gerçəklik sosial fəlsəfədən fərdiyyət sferasına nüfuz etməyi, müasir qloballaşma və modernləşmə dövrünün özəlliklərinin anlamında dərinləşməyi, milli və fərdi identiklik, metafizika və s. anlayışların yenidən mənalandırılmasını tələb edir”.Əslində, fəlsəfi anlamda, ümumiyyətlə, müasir dünya nəzəri fikrinin özü dərin bir böhranda, yaxud Qərbin yedəyində olduğundan və ya “Üstün Qərb” siyasətinin “nökərinə”, “könüllü” əlaltısına çevrildiyindən, hazırda yeni “Sokrat axtarışları” (A.Toynbi) ümumi olaraq müsbət nəticələr vermir. Bütün bunlar isə “gələcək insanın və dünyanın taleyinin necə olması sualını” yaradır və həmin sualın müasir dünya üçün o qədər də maraqlı və aydın olmadığını daha qlobal şəkildə ifadə edir. Başqa sözlə, “texnikanın hökmranlığı altında olan həmişə yalnız mexaniki dərk olunan…” olduğundan, başqalarının əzabı, iztirabı, sarsıntıları, istək və arzuları “texnikanın hökmranlığına” arxalananlar üçün əhəmiyyətsiz bir “əşyaya” çevrilib. Çünki bir çox məqamlarda təəssüf ki, bölgülərə məruz qalmış müxtəlif dini təsisatlar, mədəniyyətlər və hətta “qlobal etika” anlayışı müasir dövr üçün özününkü kimi “Başqası” və yad kimi “Başqası” anlayışlarını və eyni zamanda, yad kimi “Başqası”nın potensial olaraq özünün ayrılmaz hissəsi kimi təşəkkül etməli olduğunun dərkini aktuallaşdır”maq əvəzinə bir çox hallarda məqsədli şəkildə Qərb siyasətçiləri tərəfindən böhranla qarşılaşdırılır. Etiraf etməliyik ki, Qərb üçün hazırkı ümumdünya böhranı şəraitində üstün texnologiya və arsenala malik olmaq hüququ ümumyaşam mövcudluq fəlsəfəsindən imtina edərək, O.Şpenqlerin təbirincə desək, “… mədəni mövcud olmayıb, sırf bioloji həyat” uğrunda mübarizədə üstünlüyü təlqin edir və onlar üçün bu üstünlük məhvəri sanki əbədi postulat hesab edildiyindən “multikulturalizmin ölümü”ndən danışmağı asanlaşdırır. Bu istiqamət isə birmənalı şəkildə dialoq fəlsəfəsinə, yaxud multikulturalizmin müasir dünyaüçün əvəzsiz resept olduğuna inananların (məqalə müəllifi də bura aiddir) həqiqi inamlarını sarsıdır, həmçinin demokratiyanın yalnız Qərb modelinə hesablanması fikrində onların haqlı olduğunu təsdiqləyir. Acı həqiqət olsa da, bu, danılmaz reallıqdır. Yaxın Şərq hadisələrini həm siyasi, həm dini, həm də demokratik aspektdən analiz edərkən bir daha aydın olur ki, hörmətli Akademik Ramiz Mehdiyevin də qeyd etdiyi kimi, “beynəlxalq münasibətlər sisteminin sonrakı inkişafı əyani şəkildə göstərdi ki, suveren dövlətlərə liberal demokratiya konsepsiyasını inkişafın yeganə rasional modeli kimi zorla qəbul etdirmək cəhdləri həm vaxtından tez, həm də səhvdir”.Başqa sözlə, “Qərb və qeyri-Qərb” ideoloji bölgüsünün fəlsəfəsi ilə yüklənmiş qərəzli “…liberal demokratiya konsepsiyası” adı altında ikili standartların tətbiqi kasıb, etnik, milli, dini problemləri aşa bilməyən, iqtisadi, sosial, hüquqi cəhətdən bu proseslərə hazır olmayan cəmiyyətləri bir çox hallarda haqlı olaraq xofa salır və bununla onlar öz xoşbəxtliyini hər iki anlamda müasir dünya rəqabətinin iqtisadi, demokratik, mədəni, mənəvi şərtlərində, o cümlədən liberal demokratiya konsepsiyasında deyil, “öz keçmişlərinin dərinliklərində”, tarixi intriqaların fövqündə axtarmağa məcbur olurlar və ya buna həm xaricdən, həm də daxildən sadəcə təhrik edilirlər. Çünki “dinlərin qlobal dirçəlişi” kontekstində artıq din və siyasiləşdirilmiş, qütbləşdirilmiş dini dünyagörüşləri bəzi cəmiyyətlərə o qədər aktiv təsir hüququnda çıxış edə bilir ki, onların vasitəsilə müxtəlif maraqlı tərəflər öz istəklərinə müvafiq hərəkət etdikdə bir sıra məqamlarda nəinki dinlərarası, hətta məzhəblərarası multikultural münasibətlər perspektivsizlik təsiri bağışlaya bilir. Lakin qeyd olunmalıdır ki, qloballaşma özündə sivilizasiyalararası dialoqlara, tolerantlıq və multikulturalizmə daxili aktor kimi çıxış etmək imkanı yaradırsa, deməli, onun münaqişəli tərəfləri ilə yanaşı, ümumbəşər dəyərlər kontekstindən xidməti də reallıqdır. Onu da vurğulamalıyıq ki, qloballaşma adı altında heç bir konstruktiv fəlsəfi yükü və mənanı özündə ehtiva etməyən hansısa ideyaları total şəkildə müxtəlif cəmiyyətlərə köçürmək də optimallığı ifadə edə bilməz. Hazırda “bu riskli və münaqişəli oyunda” mədəni identiklik, dini dünyagörüşləri, özəlliklə, ənənəvi və s. ailə institutlaşmalarına basqılar bütün cəmiyyətlərdə haqlı olaraq birmənalı qarşılanmır. Dünyada gedən tendensiyalar nəzərdən keçirilərkən aydın olur ki, hər halda dialoq və əməkdaşlıq üçün ümidlər vardır. Dialoqun inkişafı bütövlükdə müxtəlif maraqlı dairələr tərəfindən müharibə vəziyyəti ilə toqquşdurulsa da, ümidlər tam itirilməmişdir. Bu anlamda dünyaya təqdim olunan Azərbaycan modelinin əhəmiyyəti artıq bir sıra dünya ölkələri tərəfindən öyrənilməyə başlanılmışdır. Bu, təqdirəlayiq hadisədir. Yuxarıda nəzərdən keçirilən problematikanın özəlliyi ondadır ki, o, bəşəri varlıq üçün son dərəcə əhəmiyyətli aspektləri özündə birləşdirir. Bunlar isə dünyada ümumi olaraq təhsili, elmi, sevgini, mərhəməti, etikanı, ləyaqəti, başqasını anlamağı, o cümlədən sosial və iqtisadi amillərin istənilən cəmiyyət üçün vacib şərt kimi çıxışını aktuallaşdırır. Lakin, fikrimizcə, multikulturalizm, tolerantlıq və dinlərarası dialoq, o cümlədən bütövlükdə qloballaşma bir çox ideoloqların, alimlərin qeyd etdikləri kimi, heç də hər hansı mədəniyyətin xaosda əriməsi, bir-birinin içində yox olması prosesi kimi xarakterizə edilməməlidir. Bu anlayışların ümumi fəlsəfi yükü o qədər geniş sahələri özündə birləşdirir ki, orada ziddiyyətlərin mövcudluğu insanın ümumi düşüncəsinin, şüurunun, ətrafa refleksiyalarının və ya nə qədər paradoksal olsa da, mövcudluğunun bütöv şərti kimi çıxış etməsini də inkar etmək mümkün deyildir. Lakin bu, heç də o demək deyil ki, Yer üzündəki bütün mədəniyyətlər, dinlər və ümumbəşəri dəyərlər bu ziddiyyətli məqamlara təslim olmalı, loyallaşaraq hər kəs özü üçün mövcud olmalıdır. Bu anlamda dünyada baş verən problemlər fonunda “olum, ya qalım” fəlsəfəsi, bəlkə də, tarixin heç bir dövrlərində nəzəri fikir üçün bu qədər aktual olmamışdır.Şölət ZEYNALOV,AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun Dinşünaslıq və mədəniyyətin fəlsəfi problemləri şöbəsinin elmi işçisi




Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.








           
MARAQLI
Maraqlı
- Sitemap - musavat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər, yeni musavat, müsavat, musavat qezeti xeberler