Musavat.az
Musavat.az




Müsavat » Xeberler» Xeber

Milli soyad – milletin temsilçisi…

18 Ağustos 2016

7:32 pm


18/08/2016 [23:31]: xeber –
10 il öncə birinci kitabımda getmiş yazının yenidən işlənmiş variantını oxuculara təqdim edirəm:25 il öncə – 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra, şimali Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının milli soyad sonluğlarına qayıdışı asanlaşsa da, 1992/93-cü illərin oktyabr/fevral, 2011/14-cü illərin fevral/may aylarında Milli Məclisdə müzakirə edilərək Nazirlər Kabinetinə təqdim olunmuş bu məsələ problem olaraq qalır. 2011-ildə 50 yaşım tamam olanda şəxsiyət vəsiqəmi dəyişərkən, bu il isə oğluma şəxsiyət vəsiqəsi alarkən, hətta asan xidmətdə belə, soyad sonluğunu milliləşdirməyin hansı çətinliklərlə, vaxt itkisi və əsəb gərginliyi bahasına başa gəldiyinin canlı şahidiyik. Sanki bu ölkədə əksəriyəti təşkil edən Azərbaycan türkləri hakimiyyətdə deyil, az qala hər addımda, milli həssasiyyəti, təəssübkeşliyi olan 5-10 faiz təşəbbüskar, passionar fəallara əngəllər, problemlər yaradılır.Milli soyadın özünəməxsusluğu məsələsini bir daha araşdırmağla, istəyən hər bir kəsin soyadını yad-yabançı sayılan -ov, -yev sonluğundan daha düzgün olaraq, yanlışlığa yol vermədən azad etməsinə imkan yaratmaq üçün öz fikir və mülahizələrimi nəzərə çatdırmaq istədim. Milli soyad sonluğlarının son təsdiqini tapmadığı indiki zamanda bu bir daha vacib məsələyə çevrilmişdir. Bildiyimiz kimi, sözdüzəldici şəkilçilərdən olan -lı,-li,-lu,-lü əsasən şəxsin məskunlaşdığı yeri bildirən şəkilçi kimi -haralı sualının cavabında işlənir, məs: Qubalı, Şəkili və b. Bu variant yalnız doğulduğu və ya nəslinin bağlı olduğu yerin-yurdun adını özünə soyad-təxəllüs götürənlərə aid edilə bilər, məs: Ə.Əylisli, N.Kəsəmənli və b. Həmin şəkilçi yerin-yurdun adında olduğda isə bu ancaq təxəllüs sayılmalıdır, məs: İ.Şıxlı, Ö.Qoçulu və b. Əbətdə bu şəkilçinin bir az bundan fərqli sözdüzəltmə çaları da var, məs: Yer-yurd adları Almalı- alma ağacları çox olan yer, yəni almalıq, Muğanlı-Muğandan köçüb gələnlərin obası, yəni muğanlılar və b. Soyadı babalarının adından olan şəxslər isə-məs: Rüstəmxanlı deyil- Rüstəmxanulu, yəni ulu babası Rüstəmxan, Süleymanlı deyil- Süleymansoy, yəni ulu babası Süleymanın soyundan olan-yazdırmalıydı ( hallandırmamı üzrlü sayın, milli ziyalılarımız olan xalq şairi Sabir bəy, xalq yazıçısı Mövlud müəllim bu uyğunsuzluğu çoxdan hiss etməliydilər). Ümumiyətlə bu qəbildən olan soyadlarda “ulu”-nun haçansa; unutqanlığımızmı, dilimizin yığcamlığa meylli olmasımı, danışıq tərzimizin yüyrəkliyimi üzündən lı,li,lu,lü şəklinə düşmüş təhrifindən imtina etməli, -lı,-li,-lu,-lü şəkilçisi ilə qarışdirilmasına son verməliyik.Bizim kənddə (Quba rayonunun Alpan kəndində) qocaların biri o birindən –bu uşaq kimlərdəndi?-deyib soruşanda , məs: Zəkəryagillərdən Nəsirin nəvəsi, Dadaşgillərdən Alovşahın nəvəsi və s. deyə cavab verərdilər. İndi “gil” sözlüyü daha çox yaxın mənası olan ünvan və cəm hal bildirmək üçün işlədilir, məs: Qasımgil, bacımgil, dostumgil və s. Mənim fikrimcə, milli soyad sonluğunun iki nıvü-tövrü mümkün görünür. 1.Yuxarıda qeyd etdiyim kimi “ulu” sözünü artırmağla, məs: Ağabəyulu, Həsənulu və s. Güney Azərbaycandakı tarix saxlancımız qədim Həsənlu-nu yadımıza salaq. Cənublu qardaşlarımızın soyadlarında bu həqiqi milli soyad sonluğu az da olsa bugünün özündə də qorunub saxlanır, məs: Azərlu, Qocabəylu, Xızırlu və b. 2.”Soy” (qadın cinsi üçün“soylu”) sözünü artırmaqla, məs: Dadaşsoy, Qasımsoy və b. Tayfa-qəbilə adından götürülmüş soyadlarda da ancaq bu sonluğdan istifadə etmək məqbuldur. Bizim kəndlərdə qocalar soykökü nişan verəndə, nəsil –tayfa anlamına gələn “övqan” (ev+qan-bir evdən çıxanlar, bir qandan törəyənlər mənasında) sözünü də işlədirdilər, məs: Ulubəy övqanı, Bədəl övqanı və b. Nəhayət bunu əsas götürərək 3-cü variant kimi, -ov,-yev sonluğunu dəyişmək istəməyənlər üçün “ev” (qadın cinsi üçün “evli”) sözünü artırmağı təklif etmək olardı, məs: Muradov deyil –Muradev, Əzizov deyil –Əzizev və b. Əliyev, Ağayev kimi soyadlarda isə iki sait arasına “y” hərfinin artırılması-yazılması tələffüz, qramatika qanunauyğunluğudur. Hər kəs bu sözlərdən- sonluğlardan babasının adının yatımına uyğun olanı götürə bilər…Onu da bilirik ki, “zadə” sözü fars mənşəli olub, “övladı, nəsli” anlamını verir. Filankəs oğlu-qızı da soyad deyil (oğulları” işlənərdi, o da uzun olduğuna görə yaramır), peşə-sənətlə bağlı olanları da bu qəbildən (eyni zamanda bilinən bir nəsil tanıtımı daşıyırsa olar). Sonluqsuz soyad isə milli özünəməxsusluq daşıyıcısı olmadığından yarımçıqdır və hər üçü daha çox təxəllüs kimi işlənməyə yararlı sayıla bilər, məs: Səmədoğlu, Keçəçioğlu, Aqil Abbas və s. Otaylı- Butaylı türkkökənli tanınmış ziyalılar,millət vəkilləri, hökumət görəvliləri rus və fars dilindən gəlmə sonluğu soyadlarında saxlamağla Milli Azadlıq məramına xələl gətirmiş, bu baxımdan da cəsarətsiz və millət taleyinə biganə olduğlarını nümayiş etdirmiş olurlar. Məhz onlar, soyadlarının milli özünəməxsusluğunu bərpa etməklə xalqa doğru-düzgün nümunə göstərmiş olardı. Belədə Respublikamızdan kənarda yaşayan azər (odər) türkləri də millətin təmsilçilərinə baxıb soyadlarını milliləşdirər və xarici ölkələrdə Milləti, Respublikanı soyad fərqliliyi ilə də təmsil etmiş olardılar. Həmçinin, Ölkə daxilində yaşayan başqa yerli müslüman-azərbaycanlı azsaylı xalqlar, etnik qruplar da soyadlarının sonluğunu öz mənsubiyyətlərinə məxsus şəkildə əvəz etməkdə maralı olardı. Ulu Babalarımızdan gəlib çatan bu irsi, bu mirası qoruyub yaşatmaq, gələcək nəsillərə ötürmək mənəvi borcumuz, müqəddəs vəzifəmizdir. Milli soyadın bir və ya iki variantda qəbul edilərək tətbiq edilməsi Bütöv Azərbaycanın bərpası yolunda atılan daha bir addım olar inşəallah.C.Alpoğlu Albantürk (şair-publisist)


mənbə : moderator.az



Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.








           
MARAQLI
Maraqlı
- Sitemap - musavat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər, yeni musavat, müsavat, musavat qezeti xeberler