Musavat.az
Musavat.az




Müsavat » Xeberler» Xeber

Elbeyi Celaloğlunun zaman axarına felesfi-dialektik baxışları

11 Ağustos 2016
11:12 am


11/08/2016 [15:09]: xeber –
Elbəyi Cəlaloğlu “9-cu meydan” povestində 9 rəqəmi və onun simvolikasını özü üçün ideallaşdırmış və bütləşdirmiş, bütün türk dünyasının bir zərrəciyi kimi qəbul etdiyi öz həyatını, eləcə də, bu dünyada baş verən istər uğurlu, istərsə də uğursuz məqamları fəlsəfi bir cəhdlə həmin rəqəmlə bağlamağa çalışmışdır və bəzi hallarda onun bu cəhdi uğurlu alınıb. Əlbəttə, burada bədii, elmi, mənəvi-psixoloji cəhətdən üstün əlamətlər çoxluq təşkil etsə də, araşdırılmalı, bəzi hallarda isə mübahisəli məqamlar da vardır. Hər halda, belə yanaşma müəllifin təxəyyülünün məhsuludur, bəlkə də inancıdır, orijinaldır və ona görə də oxucunun diqqətini çəkir, onu maraqlandırır.Amma əsəri oxuduqca 9 rəqəminin müəllif üçün konkret nə olduğunu tam aydınlaşdırmaq elə də asan deyil. Qərara gəlmək olmur ki, bu infantil bir tabeçilikdir, ya müəllifin öz taleyinin bu yolla həll olunduğunu müəyyənləşdirməsidir, yaxud onunla yaşamasıdır, ədəbi, ictimai və ya siyasi fəaliyyətini ona uyğunlaşdırmasıdır, yoxsa bu, onun bədii üsuludur. Məncə əsərdə ən maraqlı olanlardan biri budur.E.Cəlaloğlu “cəmiyyət varsa, siyasət də var, siyasət varsa, hakimiyyət də var, hakimiyyət varsa, dövlət də var”, deyərək səbəb-nəticə, nəticə-səbəb dövranının dövlət, hakimiyyət və cəmiyyət siyasətinin spiralvari dialektik inkişafını verir, onu təhlil edir. Bununla yanaşı siyasətçilər haqqında onun öz fikri vardır. Sitat: “Mərdanəlik və intellektual görüntü nümayiş etdirməyə çalışsalar da, alicənablıq və minnətdarlıq bütün hallarda siyasətçilərə yad olan hissdir”. Necə də cəsarətlə və yerində, doğru, obyektiv, reallığı əks etdirən postulatdır.Bu əsərdə şair-publisist, yazıçı-araşdırmaçı kimi çıxış edən müəllif, həm də bir filosof olmaq iddiasındadır. Gəlin razılaşaq ki, onun bu namizədliyə iddiası əsaslıdır. Bunun üçün onun gəncliyinin ilkin dövrlərini, povestin bütün ana xəttini təşkil edən Sovet İttifaqı ordusunda xidmət etdiyi zamanı yada salaq. Hərbi hazırlıqla yanaşı siyasi təlimin də çox yüksək səviyyəli və ciddi tələblərə cavab verməli olduğu bu orduda siyasi dərslərin sıravi əsgərə (sonradan çavuşa) etibar edilməsi sıradan bir olan hallardan deyildir. Buna səbəb əsgərin mükəmməl biliyi və dərin düşüncəsinin olması, hərbi dildə desək, yüksək hazırlığının olmasıdır.Bunlarla bərabər E.Cəlaloğlunun hadisələrə, həyatda, dünyada gedən proseslərə öz baxışı var və onun subyektiv mövqeyi bu əsərdə xüsusi yer tutur. Fikir verin, povestdən sitat: “İdealist fəlsəfənin elmə deyil, məhz ağılüstü gücə, istedada, məntiqə söykəndiyini, məntiqinsə şüurlu aləmlə bağlı olduğunu biliriksə, onda Zərdüştə qədər fəlsəfənin olmadığını söyləmək doğru olmaz” və ya “Zərdüştdən sonra filosoflar ortaya həyatın fəlsəfəsinə uyğun alternativ böyük fikir qoya bilməyiblər və ancaq onun ideyası ətrafında çeşidli fikirlər yürüdə biliblər”. “9-cu meydan”da məharətlə materializm və idealizmin qneosoloji əsasları tədqiq olunur, Zərdüşt fəlsəfəsi və onun müqəddəs kitabı Avestanın insan düşüncə tərzinin inkişafına əvəzsiz təsiri araşdırılır, hələ Zərdüştdən əvvəl də fəlsəfənin mövcud olduğu təsdiq edilir.Burada mənim yadıma məşhur nəzəriyyəçi fizik Veyner Karl Heyzenberqin qeyri-müəyyənlik prinsipi düşür. Belə ki, bu prinsipin mənası maddi varlığı bizim sonsuz kiçik epsilon qədər qavramağa, dərk etməyə qabil olmağımızdır. Ondan o yana biz maddi varlığı dərk edə bilmiriik, niyə?! Bəlkə bu, Allahın bizə rəva bildiyi həddir, sonrası isə Tanrının öz işidir, deyə Heyzenberq öz qeyri-müəyyənlik prinsipini təsdiqləyir. Yoxsa, o yaradan olmazdı ki. Qeyd edim ki, E.Cəlaloğlu dindar deyil, lakin inancı olan insanlara və dinə düz olaraq hörmətlə yanaşır. Sibirdə, ağcaqayın meşəsi içində namaz qılmaq üçün qiblənin istiqamətini təyin etməkdə çətinlik çəkən Abduxalilə onun tövsiyəsi: “… Odur ki, çox düşünmədən, – Abduxalil, buyur, üzünü mənə tutub namaz qıl, çox böyük savab etmiş olarsan, – dedim. O, gülüb, – Mehdiyev, məgər sən qibləsənmi? – deyə narazılıq etdi. Mənsə, – Abduxalil, qiblə – Kəbədir, Kəbəni də, məscidləri də insanlar yaradıb, hətta bu cür düşündüyümüz şərti “Allah”ı da insanlar özündən uydurub, insanları isə bizim dərk edə bilmədiyimiz, doğrusu ilə təsəvvür etməkdə aciz olduğumuz (Heyzenberq prinsipi – R.M.), düşüncəmizin fövqündəki “Allah” yaradıb. Hansı daha möhtəşəmdir? – deyə soruşdum.” Razıyam müəlliflə, ən ali varlıq insandır, elə Məhəmməd peyğəmbər də əvvəla insan olaraq dünyaya gəlib, sonra isə peyğəmbər olmuşdur. Azdırmı tarixi insanlar, şəxsiyyətinə haqlı olaraq pərəstij etdiklərimiz?!Müəllif doğulub boya-başa çatdığı yerlərin toponim, oykonim və etnonimlərini də araşdırmağa cəhd göstərir, öz məlumatı və milli ruhu, həmin yerlərə vurğunluğu prizmasından onları izah etməyə çalışır. O, özünü həm də bu obanın, Azərbaycanın, Gürcüstanın və bütün türk dünyasının tarixinin bilicisi kimi göstərir, təsdiqləyir, bu ərazilərdə tarixin gedişini, axarını bir tarixçi kimi təhlil edə bilir. Orta əsrlərdə gürcü çarlığının böyük ərazilərə sahib olmasında buntürklərin, qıpçaqların, qarapapaqların rolunu olduğu kimi qiymətləndirir. Azərbaycanın Şəki-Zaqatala bölgəsinin qısa tarix kəsiyində necə Kartli çarlığı tərəfindən işğal olunmasının tarixi mənzərəsini verir.Elbəyi Cəlaloğu söz, təzadlar və təsvir ustasıdır, fikir verin ondan sitata: “Kapitan Kudelkonun qalın və çatma qaşları ağır-ağır uçmaqda olan qoca qarğanı, qara və enli bığları isə o vaxtkı “Ukrayna” markalı velosipedlərin sükanını xatırlatdığından onu bir dəfə görən yüz il sonra qarşılaşsa dərhal tanıyardı”. Digər misal: “Həmin anda eşqölçən cihaz olsaydı və mənim eşqimi onunla ölçsəydilər, yəqin ki, cihazın əqrəbi qırmızı xətti vurub keçərdi”.E.Cəlaloğluda professional yazıçı qabiliyyətinin olduğu açıq-aydın özünü göstərir. Məsələn o, gözəlliyin məfhumedici cazibədarlığını çox böyük məharətlə təsvir edir, təzadlayır. Bunun üçün müəllifdən bir daha sitat gətirirəm: “Onun sinəsi (söhbət Katyadan gedir – R.M.) darvazası açıq qalmış nar bağını xatırladırdı. Narlar o qədər gözəliydi ki, “meyvə oğrusu”na gəl-gəl deyirdi. Oğrulara xas xüsusiyyətlə oğurluq etməzdən əvvəl ətrafı bir daha nəzərdən keçirtməyi unutmadım”.Əsərdə özünü hadisələrin bəzilərinin yaxından iştirakçısı qismində, bəzilərinin oxucu və yaxud dinləyicisi kimi göstərməsi, digərlərinin isə reallıq kimi məharətlə oxucuya təqdim etmə bacarığı müəllifin yüksək istedadından, xüsusi nəqletmə qabiliyyətindən xəbər verir. Bütün bunlar həm də onun bir peşəkar yazıçı kimi fantaziyalarının və interpretasiyasının olması səbəbindən, öz ana dilini və onun qrammatikasını yaxşı bildiyindən, hadisələri məntiqə uyğunlaşdırma ustalığından, bunlara əlavə olaraq özünün doğulduğu ərazidə yaşayan türklərin milli koloritlərini məharətlə təsvir və hadisələrə əlavə edə bilmə bacarığından irəli gəlir. E.Cəlaloğlunun yazı dili zəngin olmaqla yanaşı asan başa düşüləndir, axıcıdır, oxucunu yormur, toxunulan mövzular müxtəlif olsa da, povest boyunca oxucunun diqqətini ana xətt, yəni türk dünyası, azərbaycan xalqı, onun dövlətçiliyi və bunların hamısının fonunda millətə və dövlətə məhəbbət hissi daimi dominant məqsəd kimi hiss olunur. Müəllif oxucunu öz arxasınca bu istiqamətdə aparır. Elbəyi Cəlaloğlunun fikrincə, “milli şüurun varlığı milli mədəniyyətin, milli dövlətin, milli tarixin, milli yaddaşın qorunması və inkişafı deməkdir”.Ramiz MəmmədovAkademik, Dövlət mükafatı laureatı,AMEA Coğrafiya institutunun direktoru


mənbə : moderator.az



Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.








           
MARAQLI
Maraqlı
- Sitemap BIST 100 endeksi, günün ilk yarısında yüzde 0,59 değer kazanarak sürekli müzayede işlemlerine verilen araya 77.242,79 puan ile girmişti.Sürekli müzayede işlemlerinin tekrar başlamasının ardından yükseliş eğilimini sürdüren endeks, şu dakikalarda yüzde 0,66 artışla 77.300 seviyelerinde bulunuyor. Analistler, öğleden sonra ABD'de başta fabrika ve dayanıklı mal siparişleri olmak üzere açıklanacak verilerin takip edileceğini belirterek, BIST 100 endeksinin 77.800 seviyesinin direnç, 76.000 seviyesinin destek konumunda olduğunu kaydediyor.Spot altının ons fiyatı yüzde 0.2 değer kaybederek bugün güne 1,237.65 dolardan işlem görerek başladı. Havalimanının batısında yer alan ve Gizlani Askeri Üssü'nde de tamamen kontrol sağlandı.Doğu cephesinden ilerleyen federal polis güçleri ve özel kuvvetler askerleri, havalimanı yakınındaki Elbu Seyf köyünü hafta başında terör örgütünden geri almıştı.Güney cephesinden ilerleyerek geçen yıl kentin tamamen kuşatılmasını sağlayan İran destekli Şii milisler Haşdi Şabi grubu da batı cephesinden ilk saldırıyı Çarşamba günü başlatmıştı. Telafer çevresindeki köylerde yoğun çatışma var.Bu arada Musul’un batısından ilk tahliye haberi geldi. El-Memum bölgesinden DEAŞ'ın kalkan olarak kullanmak için alıkoyduğu bin 508 kişi tahliye edildi. -Irak Göç ve Göçmenler Bakanlığınca kentin batısından tahliye edilen bin 508 kişilik ilk grup, Kayyara kasabasındaki kamplara yerleştirildi.Kapalıçarşı altın fiyatlarına göre çeyrek altın fiyatı bugün 192 lira, altın gram fiyatı ise 117 lira seviyesinde.Altın fiyatları ABD'den açıklanan pozitif verilerin ardından yatırımcıların riskli varlıklara geri dönüş yapmasıyla beraber dün geriledi. Spot altının ons fiyatı yüzde 0.2 değer kaybederek 1,237.65 dolardan işlem görürken, dün yüzde 0.7 değer kazanmıştı.KAPALIÇARŞI ALTIN FİYATLARIİstanbul Kapalıçarşı'da 24 ayar külçe altının gram satış fiyatı 116,75 lira, Cumhuriyet altınının satış fiyatı ise 780,00 lira oldu.Bu yıla en hızlı başlayan yatırım aracı altın oldu. 3 yıl yatırımcısına kaybettiren altın, Aralık ayında başladığı yükselişi bu yıl hızlandırdı. Peki altın fiyatları 3 yıllık kayıbın ardından nasıl yükselişe geçti? Altın fiyatları neden yükseliyor? Altın yorumlarını aşağıdaki playerdan izleyebilirsiniz.Analistler, bugün ABD'de açıklanacak ADP istihdam raporunun altın fiyatları üzerinde etkili olabileceğini belirterek, teknik olarak altının onsunda 1.210 doların destek, 1.250 - 1.255 dolar bandının ise önemli direnç seviyeleri olarak takip edileceğini kaydediyor. Altının gram fiyatında ise 116 seviyesinin izleneceğini dile getiren analistler, bu seviyenin altında kalınması durumunda düşüşün ivme kazanabileceğini, olası yükselişlerde ise 118 direncinin gündeme gelebileceğini tahmin ediyor.çarşambaAnalizciler, ABD'de üretimin azalacağına ve OPEC ile OPEC dışı üreticilerin birlikte kararlar alabileceğine ilişkin beklentilerin petrol fiyatlarında yukarı yönlü hareketleri destekleyen ana etkenler olduğunu ifade ediyor.günü 39 dolar sınırına yükselen Brent petrolün varil fiyatı, haftanın ilk işlem gününde 39,47 dolara kadar yükseldikten sonra şu dakikalarda 39,11 dolar seviyelerinden işlem görüyor. Brent petrol son olarak 11 Aralık 2015 tarihinde 39,71 dolara kadar yükselmişti.Avrupa'da tarafında ise piyasalar bu hafta Avrupa Merkez Bankası (AMB) faiz kararı ve Euro Bölgesi büyüme verisini bekliyor. Analistler, 10 Mart’taki AMB toplantısında alınacak yeni önlemlere yönelik beklentilerin arttığını belirtiyor. Bugün İuro Bölgesi'nde Sentix yatırımcı güveni açıklanacak. Cuma günü Almanya'da DAX 30 endeksi yüzde 0,74, Fransa'da CAC 40 endeksi yüzde 0,92 ve İngiltere'de FTSE 100 endeksi yüzde 1,13 prim yaptı.Amerika'da BÜYÜME HEDEFİ REVİZE EDİLDİAsya'da hafta sonu gerçekleşen Çin Ulusal Kongresi'nin yıllık toplantısında ülkenin büyüme hedefinin yüzde 7 civarından yüzde 6,5 - 7,0 aralığına düşürüldüğü kaydedildi. Çin'deki gelişmeler sonrasında Şanghay bileşik endeksi şu dakikalarda yüzde 0,32 yükseldi. Japonya'da Nikkei 225 endeksi ise yüzde 0,61 düşüşle 16.911,32 puandan kapandı.Analizciler, bu hafta yurt içinde sanayi üretimi ve ödemeler dengesi verilerinin izleneceğini, yurt dışında ise AMB toplantısı ve ABD verilerinin takip edileceğini dile getiriyor.Teknik açıdan BIST 100 endeksinin 77.800 seviyesinin direnç konumunda olduğunu aktaran analistler, 76.300 ve 75.500 seviyelerinin destek olarak öne çıktığını vurguluyor. musavat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər, yeni musavat, müsavat, musavat qezeti xeberler