Musavat.az
Musavat.az




Müsavat » Xeberler» Xeber

“Azerbaycan Sefeviler dövleti her zaman müxtelif dövletlerin maraq predmeti olub”

13 Eylül 2016

9:28 am


13/09/2016 [13:25]: xeber –
Dilavər Əzimli: “Azərbaycanın Güneyində
yaşayanlarda Şah I İsmayıla, səfəvilərə qarşı bir antipatiya var”

 

“Azərbaycan Səfəvi dövləti zamanında fars dilində
yazan şairlər saraydan uzaqlaşdırıldı, onlar dükanlarda oturub xırda ticarətlə
məşğul oldular”

 

Bütöv Azərbaycan
Ocaqlarının sözçüsü, AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi
işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Dilavər Əzimli Azərbaycan Səfəvilər dövləti
və bu dövlətin formalaşamasında, yaşamasında rol oynayan dini ideologiya, dövlətçilik
siyasəti və  s. ilə bağlı sayt-a
müsahibə verib. Həmin müsahibəni oxucuların diqqətinə çatdırırıq:

 

-Dilavər müəllim, öncə qızılbaşlıq sisteminin Səfəvilər
dövləti üçün əhəmiyyəti ilə bağlı fikirlərinizi bilmək istərdik. Bu sistemin Azərbaycan
Səfəvilər dövlətinin formalaşması baxımından hansı rolu olmuşdur?

 

-Orta əsrlər Azərbaycan
tarixində, konkret desək Azərbaycan dövlətçiliyində “Qızılbaşlığ”ın oynadığı
rol danılmazdır. Zamanında gündəmə gətirilən bu sistemin hesabına Azərbaycanın əraziləri
bir coğrafiyada bütünləşdi. O zaman türk tayfalarını bir araya gətirən bu ideya
milli ruhun oyanmasında da müstəsna rol oynadı. Lakin tarixşünaslığımızda bu
sahə dövlətçilik baxımından öyrənilməməklə bərabər, Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin
yaranmasında oynadığı tarixi rol da qiymətini ala bilməmişdir. Rus-sovet, İran,
Türkiyə, o cümlədən Qərb, ABŞ tarixşünaslığı “Qızılbaşlığ”a şiə məzhəbi
baxımından yanaşmış və düzgün fikir formlaşdırmamışdır. O zaman Azərbaycan
tarixşünaslığı da bunların ardınca getmişlər. Bununla belə bu tarixçilər o
zaman sufizmin roluna bu və ya digər dərəcədə toxunmuşlar.

Onların yol verdikləri ən
böyük səhv isə Şah I İsmayıl dövrü dini həyat ilə ondan sonrakı dövrləri eyniləşdirmək
idi. Əslində, bu xətt daha çox İran tarixşünaslığının dəyirmanına su tökmüşdür.
Rus-sovet, Qərb və ABŞ tarixşünaslığının bu məsələdə maraqları demək olar ki,
üst-üstə düşmüşdür. Söhbət qardaş Türkiyə və İran dövlətləri arasındakı münasibətlərdə
gərginliklər yaratmaqdan gedir. Bunun bariz nümunəsi də sünni-şiə ədavətini
daimi gündəmdə saxlamaq və onu şişirtməkdir. Bu mənada yuxarıda adı çəkilən ölkələrin
tarixşünaslığı bu istiqamətdə böyük əmək sərf etmişlər.

 

-Sizcə onların bu istiqamətdə atdığı addımlar
konkret nədən ibarətdir?

 

-Onlar orta əsrlər
tarixinə münasibətdə Osmanlı-Səfəvi ziddiyyətlərində din amilini daima
şişirtmiş və Türk elm aləmində bir təriqət düşmənçiliyi yarada bilmişlər. Bundan
ötəri də daha çox “Çaldıran” döyüşü (1514)nün üzərində dayanmışlar. Bəllidir
ki, Osmanlı-Səfəvi münasibətlərində bu döyüşdən də ağır döyüşlər olmuşdur. Amma
onlar daha çox məhz bu döyüşün üzərində dayanmışlar. Adları keçən ölkələrin
tarixşünaslığının bu istiqamətdə zəhmətləri öz bəhrəsini vermişdir. Əslində, bu
cür yanaşmanı onlar İldırım Bəyazid-Əmir Teymur, Həsən padişah-Sultan Məhəmməd
Fateh münasibətlərində də dərindən işləmiş və Türk dünyasının elmi sistemində
parçalanmanın əsasını qoumuşdular. Böyük Çingiz xan vəhşi kimi təqdim olnur,
Şah I Abbas ,Nadir şah Əfşar, Ağa Məhəmməd Qacar İran şahı kimi qəddar rolunda
verilirdilər. İnsanlarda onlara qarşı bir nifrət hissi oyada bilmişdilər. Belə
misalların sayı çoxdur. Lakin Şah İsmayıl-Sultan Səlimlə isə dini münasibətlərdə
istədiklərinə nail olmuşdular. Təəssüf hissi ilə bildirək ki, onların
tarixşünaslıqda yaratdıqları bu düşmənçilik münasibətləri indi də davam
etdirilir və istər Türkiyə də, istərsə də Azərbaycanda bu təsirin altında olan
çoxlu sayda insanlar vardır.

 

-Necə hesbab edirsiniz, belə bir qarşıdurmanın
formalaşması daha çox kimin marağına xidmət edir?

 

– Yuxarıda qeyd etdiyimiz
kimi, bu münasibət daha çox İran tarixşünaslığına xidmət edir. İstər Türkiyədə,
istəsə də İranda və Azərbaycanda müəyyən xarici qüvvələrin təsiri və dəstəyi ilə
bəzi “tarixçilər” Azərbaycan Səfəvi dövlətinə, konkret onun yaradıcısı Şah I
İsmayıla münasibətdə bu xəttdən çıxış edirlər. Bu da yuxarıda bildirdiyimiz
kimi, İran tarixşünaslığının maraqlarına xidmət edir.

İkinci Dünya müharibəsinin
əvvəllərində sovet tarixşünaslığı birdən-birə Azərbaycan dövlətlərini gündəmə gətirdi
və xüsusilə səfəvilərin üzərində dayandı. Məsələnin kökündə nə dayanırdı?
Xatırladak ki, bundan əvvəl Sovet tarixşünaslığı orta əsrlərə dair tədqiqatlarda
Babək və onun azadlıq mübarizəsinin də üstündə bu cür dayanmışdı. Məsələ
ondaydı ki, Sovet dövləti ateist dövlət idi. Ən çox çəkindiyi də İslamın
inkişafı idi. Çünki tarixdən bəlli idi ki, vaxtilə Çar Rusiyasını Qafqazlarda
az qala diz çökdürən məhz din xadimlərinin rəhbərliyi altında milli-azadlıq
mübarizəsi olmuşdu. Bu
mübarizənin nəticəsi idi ki, onun yıxılmasında rol oynayan amillərdən
biri oldu. Bu mübarizə Sovetlər dönəmində də XX əsrin 30-cu illərinə qədər, dağ
rayonlarında isə ayrı-ayrı dəstələr tərəfindən 50-ci illərinə qədər, sonra isə
ayrı-ayrı qaçaqlar tərəfindən 70-ci illərə qədər davam etmişdi. Bu mənada İslam
onun üçün çox qorxulu idi. Bir tərəfdən
Çar Rusiyasının elədiyi kimi, özünəsadiq din xadimləri yetişdirsə də, digər tərəfdən
anti-islam təbliğatını gücləndirirdi. Bu yöndə onun işinə daha çox Babək və
onun apardığı mübarizə sərf edirdi. O zamandan başlayaraq Babəki və
ardıcıllarını İslama qarşı mübarizə aparan qəhrəman kimi verirdilər. Eyni
zamanda, onu bir “inqilabçı” kimi yoxsulların müdafiəçisi rolunda kimi təsvir edirdilər.
Təbii ki, buna əsasları da vardı. Çünki Babək hərəkatı zamanı Azərbaycan ərazilərində
yoxsulluq yüksək səviyyədə idi, xilafətin (söhbət Abbasilər xilafətindən
gedir-D.Ə.) zülmü günü-gündən ağırlaşırdı. Lakin bu o demək deyildi ki, bu
mübarizənin kökündə milli mübarizə dayanmırdı. Əslində, bu bir milli-azadlıq hərəkatı
idi ki, Azərbaycan ərazilərinin işğalçılardan xilasına yönəlmişdi. Hazırda bu
haqda çoxlu sayda məqalələr və monoqrafiyalar işıq üzü görübdür. Ona görə də üzərində
çox dayanmayacağıq. Bizi bu məsələdə maraqlanıdran bu xəttin qələbəsiydi.
Aparılan elmi “təbliğat” öz işini elə gördü ki, bu gün də Vətənimizdə Babəkə
qarşı münasibət tam formalaşmamışdır. Bəziləri onu ateist, bəzilər də sırf bir
şiə kimi təqdim edirlər.

 

-Bəs əslində necə, xürrəmiliyin kökündə hansı
dünyagörüşü dayanırdı?

 

-Əslində, Babəkin söykəndiyi
və onun hesabına böyük uğurlar əldə etdiyi “xürrəmilik” sırf bir sufi
dünyabaxışı idi ki, özündə Türk ənənəvi sistemini də birləşdirmişdi. Aşağıda təqdim
etdiyimiz ədəbiyyatlar əsasında şahidi olcaqsınız ki, xürrəmilər necə gəlib
hürufilərlə, ondan sonra gəlib qızılbaşlarla birləşdilər. Əslində, bu zəncir
maniçilikdən başlayıb, məzdəkiliyə, xürrəmiliyə, hürufiliyə və qızılbaşlığa qədər
uzanırdı. Bu zənciri birləşdirən nə idi? Necə qüvvə idi ki, qarşıdakı düşmənlərin
çoxsaylı qüvvələrini az qüvvə ilə darmadağın edirdi? Bu necə ideoloji sistem
idi? Göründüyü kimi, qızılbaşlığa qədər Azərbaycanda dövlətqurma yönündə ciddi
proseslər getmişdi. O zaman istər Sovet, ABŞ, Qərb, istərsə də İran
tarixşünaslığı bunu yaxşı bilirdi. Amma özlərinin maraqlarına xidmət edən xətti
işə saldılar. Onu da vurğulamağı vacib bilirik ki, dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində
şərqşünaslıq elmi daha çox kəşfiyyata xidmət etmiş və indi də davam edir. Çünki
bu elm Avropanın Şərqə qarşı işğalçılıq yürüşündən sonra yarandı. Çar
Rusiyasında da məqsəd yalnız bu idi. Bununla belə elmə çox dəyərli töhvələr
verdilər. İkinci Dünya müharibəsinin əvvəllərində İran Almaniya dövəti ilə müttəfiq
idi. SSRİ bu mənada İranla düşmən dövlət sayılırdı. O zaman SSRİ-nin sərhədlərinin
yanında Türkiyə dövləti dayanırdı. SSRİ Türkiyə ilə də düşmənçilik münasibətində
olmaqla, İstanbula sahib olmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Türkiyə İkinci Dünya
müharibəsində Almaniyanın müttəfiqi olmasa da, onunla normal münasibətləri var
idi. İran və Türkiyə arasında anlaşmanın baş verəcəyindən ehtiyat edən SSRİ rəhbərliyi
məhz bu dövrdə şərqşünaslara səfəvilərlə bağlı tədqiqatlar aparmağı və sünni-şiə
münasibətlərini gündəmə gətirmək tapşırığını verdi. Bu həm də İranın bel
sütununu sındıran bir amil idi. Yəni, bu məsələdə Azərbaycan dövlətçiliyinin
gündəmə gəlməsi İranı fakt qarşısında qoyurdu. Çünki o zaman da, indi də İran
dövlətinin əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardır. İranın parçalanması SSRİ-nin
marağında olmaqla, sərhədləri də genişlənə bilərdi. Bu baxımdan İran Azərbaycanında
milli oyanışa start verildi. O zaman Azərbaycan dövlətləri yada düşdü. Beləliklə,
İkinci dünya müharibəsi döründə və ondan sonrakı ilk illərdə orta əsrlər İran
tarixinə münasibətdə Azərbaycan dövlətləri termini gündəmə gəldi. Sovet
tarixşünaslığı, Azərbaycan Səfəvi dövlətinin dilinin türk dili və səfəvilərin
türk olmasını vurğulmağa başladılar. Bu Qərb tarixşünaslığında davam etdirildi.
İnsafən, bu xətt bizim xeyrimizə işlədi. Amma burada ziyanlı olan o idi ki, şiə
məzhəbi daha çox qabardılmağa başlandı. Bu xətt həm də Qərb tarixşünaslığı tərəfindən
davam etdirildi. Bu da onların Türkiyəyə münasibətindən irəli gəlirdi.

 

-Münasibətləri gərginləşdirmək üçün daha hansı addımlar
atıldı?

 

-Vəziyyəti çətinləşdirmək
üçün bir məsələni də gündəmə gətirdilər:”Şah İsmayıın babaları türk olmayıbdır
və Ərdəbilə gələn kürd kökənlidirlər”. Bunu da bilə-bilə ortaya atdılar. Çünki
o zaman Türkiyədə artıq kürdlərin müəyyən tayfalarını Türkiyəyə qarşı
qaldırmağa nail ola bilmişdilər.

Ortaya atdıqları başqa
bir iddia isə səfəvilərin İran milli dövləti olması iddiası idi. Əslində, onlar
özləri də bilirdilər ki, İran coğrafi anlamda müəyyən dövrlərdən başlayaraq
mövcud olub, siyası termin kimi isə XX əsrin əvvəllərində işlənməyə
başlayıbdır. Onda hansı İran milli dövlətçilindən söhbət gedə bilər? Burada
yalnız Azərbaycan Türk milli dövlətçiliyindən söhbət gedə bilərdi. Vəziyyəti çətinləşdirən
məqamlardan biri də o zaman Azərbaycanın müstəqil olmaması, Türkiyədə
tarixşünaslıq elminin o dərəcədə inkişaf etməməsi və Türkiyə tarixşilərinin əksəriyyətinin
də “avropamərkəzçilik” xəttnə sadiq qalmaları idi. Onu da vurğulayaq ki, indi də
qardaş Türkiyədə bu cür tarixçilər çoxdur. O zaman müstəqil olmayan Azərbaycan
tarixşünaslığı SSRİ tarixşünaslığının tərkib hissəsi olmaqla bərabər, Azərbaycan
Səfəvi dəvlətinin Azərbaycan dövləti olması və onu ərəsəyə gətirənlərin türk
olması xəttini həvəslə inkişaf etdirdilər. Bunun üçün əldə çoxlu səyyah gündəlikləri
və mənbə məlumatları var idi. Lakin bir məsələdə SSRİ tarxişünaslğının xəttindən
çıxa bilmədilər. Bu da Şah I Abbas dövründən başlayaraq paytaxtın İsfahana köçürülməsiylə
əlaqədar Səfəvi dövlətinin İran dövlətinə çevrilməsi məsələsi idi. Bu həm də
İran tarixşünaslığının maraqlarına uyğun idi. Tarixdə olmayan “İran dövləti”
ifadəsni bizim beynimizə yeritdilər. İndi də qurtula bilmirik. İran həmişə Azərbaycan
Səfəvi dövlətindən ehtiyat etmişdir. Ona görə də bu dövləti sırf şiə dövləti
kimi təqdim edir, ona Sasanilərin davamçısı kimi baxırlar. Tarixi tədqiqatlar
bunun tamamilə yanlış olduğunu ortaya qoyur. Azərbaycan Səfəvi dövləti Azərbaycan
adlı tarixi məkanı vahid bir ərazidə birləşdirdi. Vahid Azərbaycan dövləti
yarandı. Onun yaradan Türklər idi. Dili də Türk dili idi. O zaman fars dilində
yazan şairlər saraydan uzaqlaşdırıldı, gedib dükanlarda oturub xırda ticarətlə
məşğul oldular. Sasanilər dönəminə dair bir dənə güclü ədəbi və elmi nümunə
göstərin. Təbii ki, tapa bilməyəcəksiniz. XX əsrin 30-cu illərindən başlayaraq
İranda fars dilindən başqa digər dillərdə yazmaq qadağan olundu. Türk dili
xüsusilə ciddi nəzarət altına düşdü. Türklərin assimlyasiya olunmasına start
verildi. İran tarixçilərini daha çox qorxudan Azərbaycan Səfəvi dövləti və onun
banisi Şah I İsmayıl idi.

 

-Sizcə İran tarixçilərinin Şah I İsmayılla bağlı bu
qorxusu nə ilə əlaqədardır?

 

-Çünki o, Azərbaycan
türklərinin tarixi arzususnu gerçəkləşdirib Azərbaycan Səfəvi dövlətini yarada
bilmişdi. Bax, İran bundan qorxurdu. Buna görə də İran tarixçiləri bu dövləti
daha çox şiə dövləti kimi təqdim edir, türkçülükdən danışmırdılar. Əli Şəriətidən
tutmuş hamısı bu xətti davam etdirirdilər. Ortaya “şühubiyyə”ni atdılar. Əslində,
“şühubiyyə” Sasanilər zamanında ərəb işğalına qarşı yönəlmiş bir mübarizə
forması idi. Bunu səfəvilərə tətbiq etmək nə dərəcədə düzgündür? Əgər səfəvilərin
başlıca amalı Azərbaycan dövlətini ortaya qoymaq idisə, hansı “şühibiyyə”dən
söhbət gedə bilər? Qızılbaşların ətrafında formalaşan Türk tayfalarımı
“şühubiyyə” idi? Həmin ailəyə aid bir dənə fars tayfası göstərə bilərsinizmi?
Orta əsrlər üzrə bütün Qərb tarixçiləri vurğulayırlar ki, indiki İran şiəliyi
ilə orta əsrlər şiəliyi arasında eynilik yoxdur. Orta əsrlər şiəliyi daha çox
sufizmə yaxın idi. Şah I İsmayıl isə sufilər içərisində böyümüş və tərbiyə
almışdı. Bütün dinlər haqqında ona bilgilər verilmiş, səmavi kiitabları əzbərlətmişdilər.
O, bir sufi kimi yetişdirilmişdi. Hürufiliyə, Bektaşiliyə rəğbəti çox yüksək
idi. Burada bir məsələyə toxunaq ki, türklər müsəlmanlığı basmaqəlib bir din
olaraq qəbul etməmişlər. Bu dini özlərinin kültür və mədəniyyət nümunələri ilə
zənginləşdirmişdilər. Bektaşilik, Qızlıbaşlıq kimi təriqətlərini inanc və törənlərində
Türk zehniyyəti nəzərə çarpmaqdadır. Sərbəst düşüncəyə, gözəl sənətlərə, ədəbiyyat
və müsiqiyə baş yer verməklə topluluq həyatı yaşamaq, böyüklərə sayğı, möhtəşəm
bir nizam, qardaşlıq, qarşılıqlı münasibət, qarşılıqlı inam, azad düşüncə, azad
ruhlu Türk ənənələri bu təriqətlərin təməlində vardır. Bu mənada Qızılbaşlıq”la
“şühibiyyə”ni müqayisə etmək yalnız xüsusi məqsədlərdən irəli gəlirdi. Bir məsələni
də diqətinizə çatdıraq ki, İndiki İran şiəliyi siyasi bir cərəyana
çevrilmişdir, ona daha çox fars ənənləri əlavə olunmaqla, İran İslam dövlətinin
maraqlarına xidmət edir. Maraqlıdır ki, İranda aparılan bu ideoloji xətt öz
işini görmüşdür. Bu gün Azərbaycanın Güneyində yaşayanlarda Şah I İsmayıla, səfəvilərə
qarşı bir antipatiya var və onları molla qismində görürlər. Burada tarixi
reallıq yada düşür. Tarix o deyil ki, təkcə onu öyrənəsən və hadisələri biləsən.
Tarix odur ki, nəticə ortaya qoyasan. İran bu nəticəni ortaya qoydu. Azərbaycanın
Güneyində səfəvilərə qarşı münasibətdə istədiyinə nail oldu. Amma Quzeydə bu
baş vermədi. Bu da yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, SSRİ-ini o zaman İrana olan
münasibəti və Azərbaycan dövlətləri, o cümlədən Azərbaycan Səfəvi dövlətini
gündəmə gətirməsi idi. Bu mənada səfəvilərə münasibətdə Güney və Quzeydə
yaşayanlar arasında fərqlilik yarandı. Bu da bir faciədir!

 

-Mövcud situasiyada bizim üzərimizə hansı öhdəliklər
düşür?

 

-Bizim üzərimizə düşən
öhdəlik də bundan ibarətdir ki, bu ideoliji sistemi darmadağın edək. Artıq bu
istiqamətdə ciddi işlər gedir. AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda bu məsələ
nəinki həllini tapıbdır, əksinə qardaş Türkiyə tarixçilərinin bir çoxu da bizim
səsimizə səs verirlər. Hesab edirik ki, bu məsələ tezliklə öz həllini
tapacaqdır və İran tarixşünaslığının yalanları puç olacaqdır. Bu gün də İran
tarixşünaslığı bu istiqamətdə işlər aparır. Lakin unudurlar ki, artıq müstəqil
Azərbaycan tarixşünaslığı vardır və həmişə onlara layiqli cavablar verənlər
yetişibdir.

 

Seymur Əliyev


mənbə : moderator.az



Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.








           
MARAQLI
Maraqlı
- Sitemap - musavat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər, yeni musavat, müsavat, musavat qezeti xeberler